ભારતની રાજધાની નવી દિલ્હીના આંગણે 12 અને 13 સપ્ટેમ્બરના રોજ આયોજિત 18મી બ્રિક્સ (BRICS) સમિટ માત્ર એક આર્થિક સંમેલન પૂરતી સીમિત રહી નથી, પરંતુ તે વર્તમાન વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિનું એક નવું શક્તિ કેન્દ્ર બની ગઈ છે. આ શિખર સંમેલનમાં ભાગ લેવા માટે રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયન ભારત આવી પહોંચ્યા છે અને તેઓ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટો કરવા જઈ રહ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ મુલાકાતો ભારે ચર્ચામાં છે કારણ કે આ ત્રણેય દેશો અમેરિકા અને તેના પશ્ચિમી સાથી દેશો સાથે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે સીધા સંઘર્ષમાં છે.
અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રના આગમન સાથે આ ત્રણેય દેશોની મુશ્કેલીઓમાં વધારો થયો છે. રશિયા પર યુક્રેન યુદ્ધને પગલે આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો લદાયા છે, ચીન સામે વેપાર નીતિઓ, ટેરિફ અને સપ્લાય ચેનનું કડક ટ્રેડ વોર ચાલી રહ્યું છે, તેમજ ઈરાન સામે પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાના આકરા વલણને પગલે તણાવમાં જંગી વધારો જોવા મળ્યો છે. આ અસ્થિર પૃષ્ઠભૂમિમાં પુતિન, જિનપિંગ અને પેઝેશ્કિયનનું નવી દિલ્હીમાં એકસાથે મંચ પર આવવું એ એક મોટી વ્યૂહાત્મક ચાલ છે. આ ત્રણેય રાષ્ટ્રો બ્રિક્સ સંગઠનનો ઉપયોગ અમેરિકન ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા, ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવા, સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર વધારવા અને પશ્ચિમી દેશોના નાણાકીય દબદબા સામે એક નવું અને મજબૂત વૈકલ્પિક આર્થિક માળખું ઊભું કરવા માટે કરી રહ્યા છે. તેઓ ’ગ્લોબલ સાઉથ’ (વિકાસશીલ દેશો) ને એક છત નીચે લાવીને અમેરિકાના એકહથ્થુ વર્ચસ્વને પડકારવાનો સ્પષ્ટ એજન્ડા ધરાવે છે.
વડાપ્રધાન મોદીની આ નેતાઓ સાથેની મુલાકાતો એશિયા અને વિશ્વની સ્થિરતા માટે ઐતિહાસિક છે. શુક્રવારે બપોરે પીએમ મોદી અને વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચે સંરક્ષણ ખરીદી, ક્રૂડ ઓઇલની આયાત અને પરમાણુ સહયોગ પર વિસ્તૃત ચર્ચા થશે. જ્યારે શનિવારે સાંજે મોદી અને શી જિનપિંગ વચ્ચે અત્યંત અગત્યની બેઠક યોજાશે. સાત વર્ષના લાંબા અંતરાલ બાદ ભારતની મુલાકાતે આવેલા જિનપિંગ સાથે વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) પરના સીમા વિવાદો ઉકેલવા અને અટવાયેલા દ્વિપક્ષીય વ્યાપારી રોકાણોને સામાન્ય બનાવવા પર ભાર મુકાશે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયન સાથેની બેઠકમાં ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વના એવા ચાબહાર પોર્ટના વિકાસ અને મધ્ય-પૂર્વની અશાંતિ જેવા મુદ્દાઓ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેશે.
આ સમગ્ર ભૌગોલિક-રાજકીય સમીકરણમાં ભારતની ભૂમિકા અત્યંત નિર્ણાયક અને સંતુલિત છે. એક તરફ રશિયા, ચીન અને ઈરાન બ્રિક્સ સંગઠનને અમેરિકા વિરોધી છાવણીમાં ફેરવવાનો આડકતરો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારત અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો સાથે પણ ગાઢ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધો ધરાવે છે. નવી દિલ્હીનો સ્પષ્ટ અને મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે બ્રિક્સ કોઈ એક દેશના અમેરિકા વિરોધી એજન્ડાનું હથિયાર ન બને. ભારત આ મંચનો ઉપયોગ માત્ર બહુધ્રુવીય વિશ્વ વ્યવસ્થા(Multipolar World), સપ્લાય ચેનની મજબૂતી અને સમાન આર્થિક સહયોગ વધારવા માટે કરવા માંગે છે. પરસ્પર વિરોધાભાસી હિતો ધરાવતા આ દેશો વચ્ચે સેતુ બનીને ભારતે પોતાની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ, રણનીતિક સ્વાયત્તતા અને વૈશ્વિક નેતૃત્વની ક્ષમતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે.
