2026નું વર્ષ સોમનાથ મંદિર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ મહાન તીર્થસ્થાન પર થયેલા પ્રથમ હુમલાને 1,000 વર્ષ થઈ ગયા છે
સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ
સોમનાથ… આ શબ્દ સાંભળવાથી આપણા હૃદય અને મનમાં ગર્વની ભાવના જાગે છે. તે ભારતના આત્માની શાશ્વત ઘોષણા છે. આ ભવ્ય મંદિર ભારતના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાતમાં પ્રભાસ પાટણ નામના સ્થળે આવેલું છે. દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્રમમાં ભારતભરમાં 12 જ્યોતિર્લિંગનો ઉલ્લેખ છે. સ્તોત્રમ “સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથમ ચ” થી શરૂૂ થાય છે, જે સોમનાથના પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ તરીકે સભ્યતા અને આધ્યાત્મિક મહત્વનું પ્રતીક છે.
એવું પણ કહેવાય છે:
સોમલિંગમ નરો દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈહ પ્રમુચ્યતે
લભતે ફલમ મનોવંચિતમ્ મૃત્યુહ સ્વર્ગમ સમાશ્રયેત
તેનો અર્થ છે: સોમનાથ શિવલિંગના દર્શનથી જ વ્યક્તિ પાપોથી મુક્ત થાય છે, પોતાની ન્યાયી ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે.
દુ:ખદ વાત એ છે કે, લાખો લોકોની શ્રદ્ધા અને પ્રાર્થનાઓ આકર્ષિત કરનાર આ સોમનાથ પર વિદેશી આક્રમણકારો દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, જેનો હેતુ ભક્તિ નહીં, પણ વિનાશનો હતો.
સોમનાથ મંદિર માટે 2026નું વર્ષ મહત્વપૂર્ણ છે. આ મહાન મંદિર પર પ્રથમ હુમલાને 1,000 વર્ષ થઈ ગયા છે. 1026ના જાન્યુઆરીમાં ગઝનીના મહમૂદે હિંસક અને બર્બર આક્રમણ દ્વારા શ્રદ્ધા અને સભ્યતાના મહાન પ્રતીકનો નાશ કરવાનો પ્રયાસ કરીને આ મંદિર પર હુમલો કર્યો હતો.
છતાં, 1,000 વર્ષ પછી, સોમનાથને તેની ભવ્યતામાં પુન:સ્થાપિત કરવાના અસંખ્ય પ્રયાસોને કારણે મંદિર પહેલા જેટલું ભવ્ય ઉભું છે. આવા જ એક સીમાચિહ્નને 2026 માં 75 વર્ષ પૂર્ણ થાય છે. 11 મે, 1951 ના રોજ ભારતના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની હાજરીમાં એક સમારોહ દરમિયાન, પુન:સ્થાપિત મંદિરે ભક્તો માટે તેના દરવાજા ખોલ્યા.
1026 માં 1000 વર્ષ પહેલાં સોમનાથ પર થયેલા પ્રથમ આક્રમણ, શહેરના લોકો પર કરવામાં આવેલી ક્રૂરતા અને મંદિર પર લાદવામાં આવેલા વિનાશનું વિવિધ ઐતિહાસિક વર્ણનોમાં ખૂબ વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. જ્યારે તમે તેમને વાંચો છો, ત્યારે હૃદય ધ્રુજી જાય છે. દરેક પંક્તિ દુ:ખ, ક્રૂરતા અને દુ:ખનું વજન વહન કરે છે જે સમય સાથે ઝાંખું થવાનું નામ નથી લેતું.
ભારત અને લોકોના મનોબળ પર તેની શું અસર પડી તેની કલ્પના કરો. છેવટે, સોમનાથનું ખૂબ જ આધ્યાત્મિક મહત્વ હતું. તે દરિયા કિનારે પણ હતું, જે મહાન આર્થિક શક્તિ ધરાવતા સમાજને શક્તિ આપતું હતું, જેના દરિયાઈ વેપારીઓ અને ખલાસીઓ તેની ભવ્યતાની વાર્તાઓ દૂર દૂર સુધી ફેલાવતા હતા.
છતાં, મને ગર્વથી કહેવું પડે છે કે સોમનાથની વાર્તા, પ્રથમ હુમલાના 1,000 વર્ષ પછી, વિનાશ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત નથી. તે ભારત માતાના અબજો બાળકોની અતૂટ હિંમત દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
1,000 વર્ષ પહેલાં 1026 માં શરૂૂ થયેલી મધ્યયુગીન બર્બરતાએ બીજાઓને સોમનાથ પર વારંવાર હુમલો કરવા માટે “પ્રેરણા” આપી. તે આપણા લોકો અને સંસ્કૃતિને ગુલામ બનાવવાના પ્રયાસની શરૂૂઆત હતી. પરંતુ જ્યારે પણ મંદિર પર હુમલો થયો, ત્યારે આપણી પાસે એવા મહાન પુરુષો અને સ્ત્રીઓ પણ હતા જેઓ તેનું રક્ષણ કરવા માટે ઉભા થયા અને અંતિમ બલિદાન પણ આપ્યું. અને દરેક વખતે, પેઢી દર પેઢી, આપણી મહાન સંસ્કૃતિના લોકોએ પોતાને ઉપાડ્યા, મંદિરનું પુનર્નિર્માણ કર્યું અને તેને પુનજીર્વિત કર્યું.
એ આપણા માટે સૌભાગ્યની વાત છે કે આપણે એ જ માટી દ્વારા ઉછેર્યા છીએ જ્યાં અહલ્યાબાઈ હોલકર જેવા મહાનુભાવોનું પોષણ થયું છે, જેમણે સોમનાથમાં ભક્તો પ્રાર્થના કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો ઉમદા પ્રયાસ કર્યો હતો.
1890 ના દાયકામાં, સ્વામી વિવેકાનંદ સોમનાથની મુલાકાતે આવ્યા હતા અને તે અનુભવ તેમને પ્રેરણા આપતો હતો. 1897માં ચેન્નાઈમાં એક વ્યાખ્યાન દરમિયાન તેમણે પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરી હતી, જેમાં તેમણે કહ્યું હતું: “દક્ષિણ ભારતના આ જૂના મંદિરો અને ગુજરાતના સોમનાથ જેવા મંદિરો તમને જ્ઞાનની વિશાળ માત્રા શીખવશે, તમને જાતિના ઇતિહાસમાં કોઈપણ પુસ્તકો કરતાં વધુ ઊંડી સમજ આપશે. આ મંદિરો કેવી રીતે સો હુમલાઓ અને સો પુનર્જન્મના નિશાન ધરાવે છે, સતત નાશ પામેલા અને સતત ખંડેરમાંથી બહાર નીકળતા, હંમેશાની જેમ પુનજીર્વિત અને મજબૂત! તે રાષ્ટ્રીય મન છે, તે રાષ્ટ્રીય જીવન-પ્રવાહ છે. તેનું પાલન કરો અને તે ગૌરવ તરફ દોરી જાય છે. તેને છોડી દો અને તમે મૃત્યુ પામશો; મૃત્યુ એકમાત્ર પરિણામ હશે, વિનાશ એકમાત્ર અસર, જે ક્ષણે તમે તે જીવનપ્રવાહથી આગળ વધશો.”
સ્વતંત્રતા પછી સોમનાથ મંદિરના પુન:નિર્માણની પવિત્ર ફરજ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના સક્ષમ હાથમાં આવી. 1947માં દિવાળી દરમિયાન થયેલી મુલાકાતે તેમને એટલા પ્રભાવિત કર્યા કે તેમણે જાહેરાત કરી કે મંદિર ત્યાં ફરીથી બનાવવામાં આવશે. અંતે, 11 મે, 1951ના રોજ, સોમનાથમાં એક ભવ્ય મંદિરે ભક્તો માટે તેના દરવાજા ખોલ્યા અને ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ ત્યાં હાજર હતા. મહાન સરદાર સાહેબ આ ઐતિહાસિક દિવસ જોવા માટે જીવિત નહોતા, પરંતુ તેમના સ્વપ્નની પરિપૂર્ણતા રાષ્ટ્ર સમક્ષ ઉભરી આવી હતી. તત્કાલીન વડા પ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ આ ઘટનાથી ખૂબ ઉત્સાહિત નહોતા. તેઓ માનનીય રાષ્ટ્રપતિ તેમજ મંત્રીઓને આ ખાસ કાર્યક્રમમાં જોડવા માંગતા ન હતા. તેમણે કહ્યું કે આ કાર્યક્રમથી ભારતની ખરાબ છાપ પડી. પરંતુ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અડગ રહ્યા અને બાકીનો ઇતિહાસ છે. સોમનાથનો કોઈ ઉલ્લેખ કે.એમ. મુનશીના પ્રયત્નોને યાદ કર્યા વિના પૂર્ણ થતો નથી, જેમણે જ્ઞ એ સરદાર પટેલને ખૂબ જ અસરકારક રીતે ટેકો આપ્યો. સોમનાથ પરના તેમના કાર્યો, જેમાં “સોમનાથ: ધ શ્રાઇન એટરનલ” પુસ્તકનો સમાવેશ થાય છે, તે અત્યંત માહિતીપ્રદ અને શિક્ષણપ્રદ છે.
અનાદિ કાળથી, સોમનાથ જીવનના વિવિધ ક્ષેત્રોના લોકોને એકસાથે લાવ્યું છે. સદીઓ પહેલા, એક આદરણીય જૈન સાધુ, કલિકલ સર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય, સોમનાથ આવ્યા હતા. એવું કહેવાય છે કે ત્યાં પ્રાર્થના કર્યા પછી, તેમણે એક શ્ર્લોક વાંચ્યો, “ભવબીજાંકુર્જનારાગાદ્યા: ક્ષયમુપગત: યસ્ય.” તેનો અર્થ થાય છે “જેનામાં સાંસારિક બનવાના બીજ નાશ પામે છે, જેનામાં જુસ્સો અને બધા દુ:ખો સુકાઈ ગયા છે તેને વંદન”. આજે, સોમનાથ મન અને આત્મામાં કંઈક ગહન જાગૃત કરવાની સમાન ક્ષમતા ધરાવે છે.
1026 માં થયેલા પ્રથમ હુમલાના એક હજાર વર્ષ પછી, સોમનાથનો સમુદ્ર હજુ પણ તે જ તીવ્રતાથી ગર્જના કરે છે જેટલી તે સમયે હતી. મોજાઓ જે ધોઈ નાખે છે. સોમનાથના કિનારાઓ એક વાર્તા કહે છે. ગમે તે હોય, મોજાઓની જેમ, તે વારંવાર ઉછળતો રહ્યો.
ભૂતકાળના આક્રમણકારો હવે પવનમાં ધૂળ જેવા છે, તેમના નામ વિનાશનો પર્યાય છે. તેઓ ઇતિહાસના ઇતિહાસમાં ફૂટનોટ્સ છે, જ્યારે સોમનાથ તેજસ્વી રીતે ઉભો છે, ક્ષિતિજથી દૂર સુધી ફેલાયેલો છે, આપણને 1026 ના હુમલાથી અખંડ રહેલી શાશ્વત ભાવનાની યાદ અપાવે છે. સોમનાથ એ આશાનું ગીત છે જે આપણને કહે છે કે નફરત અને કટ્ટરતામાં એક ક્ષણ માટે નાશ કરવાની શક્તિ હોઈ શકે છે, પરંતુ ભલાઈની શક્તિમાં શ્રદ્ધા અને દૃઢતામાં અનંતકાળ માટે સર્જન કરવાની શક્તિ છે. જો સોમનાથ મંદિર, જેના પર 1000 વર્ષ પહેલાં હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને તેના પર સતત હુમલાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, તે વારંવાર ઉભરી શકે છે, તો આપણે ચોક્કસપણે આપણા મહાન રાષ્ટ્રને આક્રમણ પહેલાં 1000 વર્ષ પહેલાં જે ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું હતું તે પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ. શ્રી સોમનાથ મહાદેવના આશીર્વાદથી, આપણે એક એવા વિકાસ ભારતનું નિર્માણ કરવાના નવા સંકલ્પ સાથે આગળ વધીએ છીએ, જ્યાં સભ્યતાનું જ્ઞાન આપણને સમગ્ર વિશ્વના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરવા માર્ગદર્શન આપે છે.
જય સોમનાથ!
લેખક ભારતના વડા પ્રધાન અને શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટના અધ્યક્ષ છે.
