સોમનાથ ફક્ત મંદિર નથી, તે આપણી સંસ્કૃતિનો અવિશ્ર્વસનીય સંકલ્પ છે

ઉછળતા સમુદ્રના મોજા આપણને શીખવે છે કે ગમે તેટલા તોફાન હોય, માનવ હિંમત અને આંતરીક શક્તિ વારંવાર ઉછળવા સક્ષમ છે

સોમનાથ ફક્ત એક મંદિર નથી; તે આપણી સભ્યતાનો અટલ સંકલ્પ છે. તેની આગળ ઉછળતો વિશાળ સમુદ્ર શાશ્વતતાની ભાવના જગાડે છે. તેના મોજા આપણને શીખવે છે કે ગમે તેટલા તોફાનો હોય, માનવ હિંમત અને આંતરિક શક્તિ વારંવાર, વારંવાર ઉપર આવવા સક્ષમ છે.

2026 ની શરૂૂઆતમાં, મને સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ (સોમનાથ આત્મસન્માન ઉત્સવ) માં ભાગ લેવાનો લહાવો મળ્યો. તે મંદિરના શાશ્વત અને અવિનાશી સ્વભાવની ઉજવણી હતી – સોમનાથ મંદિર પરના પ્રથમ હુમલાના એક હજાર વર્ષ પછી. હવે, 11 મેના રોજ, મને ફરી એકવાર સોમનાથની મુલાકાત લેવાની શુભ તક મળી રહી છે. આ મુલાકાત પુન:નિર્મિત સોમનાથ મંદિરના અભિષેકની 75મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી માટે છે. હું તે ઐતિહાસિક ક્ષણને ફરીથી જીવવા જઈ રહ્યો છું જ્યારે ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ, ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે મંદિરને અભિષેક કર્યો હતો. તે દિવસે, વિનાશથી સર્જન સુધીની સફર – સોમનાથ દ્વારા મૂર્તિમંત – ફરી એકવાર જીવંત થશે. ફક્ત છ મહિનાના સમયગાળામાં સોમનાથના ઇતિહાસમાં આ બે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નોનો સાક્ષી બનવું મારા માટે ખૂબ જ સૌભાગ્યની વાત છે.

સોમનાથ ફક્ત એક મંદિર નથી; તે આપણી સંસ્કૃતિનો અવિશ્વસનીય સંકલ્પ છે. તેની સામે ઉછળતો વિશાળ સમુદ્ર શાશ્વતતાની ભાવના જગાડે છે. તેના મોજા આપણને શીખવે છે કે ગમે તેટલા તોફાનો હોય, માનવ હિંમત અને આંતરિક શક્તિ વારંવાર ઉછળવા સક્ષમ છે. કિનારા પર અથડાતા મોજા સદીઓથી જાહેર કરી રહ્યા છે કે માનવ ચેતનાને લાંબા સમય સુધી દબાવી શકાતી નથી.

આપણા પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે: પ્રભાસમ ચ પરિક્રમ્ય પૃથ્વી વિક્રમ સંભવમ – જેનો અર્થ છે કે દિવ્ય પ્રભાસ (સોમનાથ) ની આસપાસની યાત્રા (પરિક્રમા) સમગ્ર પૃથ્વીની આસપાસની યાત્રા સમાન છે. જ્યારે લોકો અહીં દર્શન (પવિત્ર દર્શન) અને પૂજા માટે આવે છે, ત્યારે તેઓ એક સંસ્કૃતિની અસાધારણ સાતત્યનો પણ અનુભવ કરે છે – જેની જ્યોત ક્યારેય બુઝાઈ નથી. ઘણા સામ્રાજ્યો ઉદય પામ્યા અને પતન પામ્યા, સમય બદલાયો, અને ઇતિહાસે અસંખ્ય ઉતાર-ચઢાવ જોયા; છતાં, સોમનાથ હંમેશા આપણા હૃદયમાં અંકિત રહ્યો છે.
આ સમય એવા અસંખ્ય મહાન વ્યક્તિઓને યાદ કરવાનો પણ છે જેઓ ક્રૂર આક્રમણકારો સામે અડગ રહ્યા. લકુલિષા અને સોમ શર્મા જેવા ઋષિઓએ પ્રભાસને શૈવ દર્શનના ભવ્ય કેન્દ્રમાં પરિવર્તિત કર્યો. સદીઓ પહેલા, સમ્રાટ ધારસેન ઈંટ એ આ જ સ્થળે બીજા મંદિરનું નિર્માણ શરૂૂ કર્યું. સમયની કઠિન કસોટીઓ વચ્ચે, ભીમ ઈં, જયપાલ અને આનંદપાલ જેવા શાસકોએ આક્રમણકારો સામે તેમની સંસ્કૃતિ માટે ઢાલ તરીકે ઊભા રહીને મંદિરનું રક્ષણ કર્યું.

1940 ના દાયકામાં, સ્વતંત્રતાની ભાવના ભારતના ખૂણે ખૂણે ફેલાઈ રહી હતી. સરદાર પટેલ જેવા દિગ્ગજ નેતાઓના નેતૃત્વ હેઠળ, સ્વતંત્ર ભારતનો પાયો નખાયો હતો. આ પરિવર્તનશીલ યુગમાં, એક મુદ્દો જે તેમને ખૂબ જ દુ:ખી કરતો હતો તે હતો સોમનાથની દુર્દશા. 13 નવેમ્બર, 1947 ના રોજ – દિવાળીના તહેવાર દરમિયાન – સોમનાથના જર્જરિત ખંડેર સામે ઉભા રહીને અને સમુદ્રના પાણીને હાથમાં પકડીને, તેમણે એક ગંભીર પ્રતિજ્ઞા લીધી: “આ (ગુજરાતી) નવા વર્ષમાં, અમારો સંકલ્પ છે કે સોમનાથનું પુનર્નિર્માણ કરવામાં આવશે. સૌરાષ્ટ્રના લોકોએ આ પ્રયાસમાં દરેક શક્ય રીતે યોગદાન આપવું જોઈએ. આ એક પવિત્ર કાર્ય છે જેમાં દરેકે ભાગ ભજવવો જોઈએ.” નવા ઉત્સાહથી ભરપૂર તેમના ભરપૂર ગુજરાતને જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ભારત રાષ્ટ્રને આ સ્પષ્ટ આહ્વાન.

દુ:ખની વાત છે કે, સરદાર પટેલ તે સ્વપ્નને સાકાર કરવા માટે જીવ્યા નહીં જેના માટે તેમણે પોતાનું અસ્તિત્વ સમર્પિત કર્યું હતું. સોમનાથ મંદિરના પુન:સ્થાપન પછી ભક્તો માટે તેના દરવાજા ખોલે તે પહેલાં, તેમણે આ દુનિયાને વિદાય આપી. તેમ છતાં, પ્રભાસ પાટણની પવિત્ર ભૂમિ પર તેમનો પ્રભાવ આજે પણ અનુભવાય છે. તેમના વિઝનને કે.એમ. મુનશીએ આગળ ધપાવ્યું, જેમને નવાનગરના જામ સાહેબનો ટેકો મળ્યો. 1951માં મંદિરનું પુનર્નિર્માણ પૂર્ણ થયા પછી, રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદને તેના ઉદ્ઘાટન સમારોહની અધ્યક્ષતા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. તત્કાલીન વડા પ્રધાન પંડિત નહેરુ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા વાંધાઓ છતાં, ડો. પ્રસાદે સમારોહમાં ભાગ લીધો હતો, જેના કારણે તે ખરેખર ઐતિહાસિક પ્રસંગ બન્યો.

મને હજુ પણ ઓક્ટોબર 2001નો તે સમય યાદ છે, જ્યારે મેં મુખ્યમંત્રીની જવાબદારીઓ સંભાળી હતી. 31 ઓક્ટોબર, 2001ના રોજ – સરદાર પટેલની જન્મજયંતિ નિમિત્તે – ગુજરાત સરકારે સોમનાથ મંદિરના પુનર્નિર્માણની 50મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી માટે એક ભવ્ય ઉજવણીનું આયોજન કર્યું હતું. આ ઘટના સાથે જ, સરદાર પટેલની 125મી જન્મજયંતિ પણ ઉજવવામાં આવી રહી હતી. તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી અને તત્કાલીન ગૃહ પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણીની હાજરીએ કાર્યવાહીને વધુ ગૌરવ અને મહત્વ આપ્યું.

11 મે, 1951 ના રોજ આપેલા ભાષણમાં, ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે ટિપ્પણી કરી હતી કે સોમનાથ મંદિર વિશ્વને એક ગહન સંદેશ આપે છે: કે અતૂટ શ્રદ્ધા અને શ્રદ્ધા ક્યારેય નાશ પામી શકાતી નથી. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે આ મંદિર હંમેશા લોકોના હૃદયમાં સ્થાપિત રહેશે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, મંદિરના પુનર્નિર્માણ દ્વારા, સર…સરદાર પટેલનું સ્વપ્ન સાકાર થયું છે. તેમણે એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો કે, સરદાર પટેલના વિઝન સાથે સુસંગત રહીને, લોકોના જીવનમાં સમૃદ્ધિ લાવવી જોઈએ. આ સંદર્ભમાં, તેમના સંદેશાઓ ખૂબ પ્રેરણાદાયક રહ્યા છે.

છેલ્લા દાયકાથી, આપણે આ જ માર્ગ પર અડગ રહીને ચાલી રહ્યા છીએ. ’વિકાસ અને વારસો’ – *વિકાસ પણ, વિરાસત પણ* – ના મંત્રથી પ્રેરિત થઈને, આપણે આપણા આધ્યાત્મિક કેન્દ્રોને આધુનિક સુવિધાઓથી સજ્જ કર્યા છે; સોમનાથથી કાશી, કામાખ્યાથી કેદારનાથ, અયોધ્યાથી ઉજ્જૈન અને ત્ર્યંબકેશ્વરથી શ્રીશૈલમ સુધી. તે જ સમયે, આપણે તેમની પરંપરાગત ઓળખ જાળવી રાખી છે. આજે, સુધારેલ કનેક્ટિવિટીને કારણે, લોકો આ સ્થળોની મુલાકાત લઈ રહ્યા છે. આ સ્થાનિક અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે, આજીવિકા સુરક્ષિત કરી રહ્યું છે અને ’એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત’ (એક ભારત, મહાન ભારત) ની ભાવનાને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
સોમનાથ એક કરુણ યાદ અપાવે છે કે જ્યારે કોઈ સમાજ તેની શ્રદ્ધા, તેની સંસ્કૃતિ અને તેની એકતા સાથે જોડાયેલ રહે છે, ત્યારે તેને લાંબા સમય સુધી દબાવી શકાતો નથી. આજે પણ, આપણી સૌથી મોટી શક્તિ આ સહિયારી ચેતનામાં રહેલી છે – એકતાની આ ભાવના. આ જ ભાવના આપણને વિભાજનથી ઉપર ઉઠીને રાષ્ટ્રના હિતમાં સાથે મળીને આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે.

સોમનાથના રક્ષણ માટે બલિદાન આપનારાઓને ભૂલી શકાય નહીં
સોમનાથના રક્ષણ અને પુનર્નિર્માણ માટે પોતાનું સર્વસ્વ બલિદાન આપનારાઓના સંઘર્ષને આપણે ક્યારેય ભૂલી શકતા નથી. ભારતના વિવિધ ખૂણાઓમાંથી આવેલા લોકોએ તેની ભવ્યતા અને દિવ્યતાને પુન:સ્થાપિત કરવામાં અસાધારણ યોગદાન આપ્યું. તેઓએ સમગ્ર ભારત પ્રત્યે આ જ શ્રદ્ધા અને ભક્તિ રાખી હતી. તેઓ એકતાના એક અદ્ભુત દોરાથી બંધાયેલા હતા – જેને ભૌગોલિક સીમાઓ દ્વારા વિભાજીત કરી શકાતી નથી. આજના ખંડિત વિશ્વમાં, સોમનાથ દ્વારા આપવામાં આવેલ એકતાનો પાઠ પહેલા કરતાં વધુ સુસંગત છે. સોમનાથ હંમેશા ઊંચો રહેશે, તેની ભવ્ય પરંપરાઓને જાળવી રાખશે, કારણ કે તે આપણી સહિયારી સભ્યતાના પ્રતીક તરીકે ઊભો છે. આ જ ગૌરવને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા – અને અંતિમ બલિદાન આપનારા બહાદુર આત્માઓની યાદમાં, તેમજ દાતાઓની ઉદારતાની યાદમાં – આગામી હજાર દિવસોમાં અહીં ખાસ પ્રાર્થનાઓ કરવામાં આવશે. આ પવિત્ર પ્રયાસમાં મોટી સંખ્યામાં લોકોનું યોગદાન જોઈને આનંદ થાય છે.

દેશવાસીઓને પવિત્ર સોમનાથ ધામની મુલાકાત લેવા વિનંતી
હું મારા બધા દેશવાસીઓને આ શુભ પ્રસંગે પવિત્ર સોમનાથ ધામની મુલાકાત લેવા અને તેની ભવ્યતાને પ્રત્યક્ષ જોવા વિનંતી કરું છું. જેમ જેમ તમે સોમનાથના કિનારે ઉભા રહેશો, તેમ તેમ તમે તેના પ્રાચીન પડઘા તમારા અંદર ગૂંજી ઉઠતા અનુભવશો. ત્યાં, તમે ફક્ત ભક્તિ જ નહીં, પણ એક સભ્યતા ચેતનાના શક્તિશાળી ધબકારાને પણ અનુભવશો – જે ક્યારેય બંધ થયું નથી, અને જેની તીવ્રતા ક્યારેય ઓછી થઈ નથી. ત્યાં, તમે ભારતની અદમ્ય ભાવનાનો અનુભવ કરશો – એક એવી ભાવના જેણે દરેક કલ્પનાશીલ ફટકો સહન કરવા છતાં, તેની ઓળખ અને સંસ્કૃતિને અકબંધ રાખી છે. તમે સમજી શકશો કે, અસંખ્ય પ્રયાસો છતાં, આપણી સભ્યતાને ક્યારેય ભૂંસી શકાઈ નથી. ત્યાં, તમે કાયમી વિજયના તે દર્શનનો અનુભવ કરશો જે સદીઓથી ભારતની શક્તિનો સ્ત્રોત રહ્યો છે. મને સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે કે આ તમારા માટે એક અવિસ્મરણીય અનુભવ હશે.