આજે સમગ્ર દેશમાં વિજયાદશમી( દશેરા) ઉજવવામાં આવી રહી છે. ભારતના ઘણા ભાગોમાં આ દિવસે રાવણ, કુંભકર્ણ અને મેઘનાદના પૂતળાંનું દહન કરવામાં આવે છે. જોકે ભારતમાં અમુક એવી જગ્યાઓ પણ છે જ્યાં રાવણનું દહન કરવામાં આવતું નથી, પરંતુ દશાનનની પૂજા કરવામાં આવે છે. આ પ્રથા સ્થાનિક ઇતિહાસ, ધાર્મિક આસ્થા અને પેઢીઓથી ચાલી આવતી પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલી છે. ચાલો જાણીએ ભારતના એવા સ્થળો વિશે કે જ્યાં રાવણની પૂજા થાય છે.
૧. બિસરખ ગામ (ઉત્તર પ્રદેશ)
ઉત્તર પ્રદેશના ગ્રેટર નોઈડામાં આવેલું બિસરખ ગામ રાવણ સાથે જોડાયેલું છે. સ્થાનિક પરંપરા મુજબ, આ સ્થળ રાવણના પિતા, ઋષિ વિશ્રવા સાથે સંબંધિત છે. આ કારણોસર, ગ્રામજનો રાવણ પ્રત્યે ખૂબ આદર ધરાવે છે. દશેરાના દિવસે, તેઓ રાવણના પૂતળાને બાળવાને બદલે તેની પૂજા-અર્ચના કરે છે. આ ગામમાં રાવણનું એક મંદિર પણ છે, જ્યાં ભક્તો પોતાની શ્રદ્ધા અનુસાર પૂજા કરવા આવે છે.
૨. મંદસૌર (મધ્ય પ્રદેશ)
મધ્ય પ્રદેશનું મંદસૌર પણ એક એવું નોંધપાત્ર સ્થળ છે જ્યાં રાવણની પૂજા કરવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે રાવણની પત્ની મંદોદરી આ જ વિસ્તારની હતી; તેથી, મંદસૌરને રાવણનું સાસરું(સસરા પક્ષનું ઘર) માનવામાં આવે છે. જમાઈ પ્રત્યે આદર દર્શાવવાની સ્થાનિક પરંપરાને અનુસરીને, અહીં રાવણની પૂજા કરવામાં આવે છે. આ જ કારણે, આ વિસ્તારના કેટલાક ભાગોમાં લોકો વિજયાદશમીના દિવસે રાવણનું પૂતળું બાળવાને બદલે તેની પૂજા કરવાનું પસંદ કરે છે.
૩. રાવણગ્રામ (મધ્ય પ્રદેશ)
મધ્ય પ્રદેશમાં વિદિશાથી લગભગ ૫૦ કિલોમીટર દૂર આવેલા રાવણગ્રામમાં રાવણનું પૂતળું બાળવામાં આવતું નથી. અહીં પણ રાવણની પૂજા કરવાની પરંપરા છે.સ્થાનિક લોકોની આસ્થામાં રાવણનું વિશેષ સ્થાન છે. એવું પણ કહેવાય છે કે આ ગામમાં રાવણની એક વિશાળ પ્રતિમા સ્થાપિત છે. રાવણગ્રામની પરંપરા દર્શાવે છે કે રામાયણના પાત્રો અંગેની ધાર્મિક માન્યતાઓ વિવિધ પ્રદેશોમાં એકસરખી નથી.
૪. કાનપુર (ઉત્તર પ્રદેશ):
ઉત્તર પ્રદેશના કાનપુરમાં આવેલું ‘દશાનન મંદિર’ રાવણની પૂજા માટે જાણીતું છે. કહેવાય છે કે આ મંદિરનો ઇતિહાસ લગભગ ૧૩૫ વર્ષ જૂનો છે. મંદિરના દરવાજા આખું વર્ષ ખુલ્લા રહેતા નથી; તેના બદલે, તે દશેરાના દિવસે ભક્તો માટે ખોલવામાં આવે છે. બાકીના સમયમાં રાવણની મૂર્તિ ઢંકાયેલી રહે છે. વિજયાદશમીના દિવસે, ભક્તો મંદિરે જઈને પ્રાર્થના કરે છે અને તેલના દીવા પ્રગટાવે છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ, ભક્તો રાવણ પાસેથી વિવેક, જ્ઞાન અને શક્તિની કામના કરે છે.
૫. જોધપુર (રાજસ્થાન):
રાજસ્થાનના જોધપુરમાં, કેટલાક સમુદાયો રાવણને પોતાના પૂર્વજ માને છે. તેમની માન્યતાઓ રાવણને તેમના વંશ સાથે જોડે છે. આ કારણોસર, દશેરાના અવસરે આ સમુદાયો રાવણનું પૂતળું બાળવાને બદલે તેની પૂજા કરે છે. અહીં રાવણ વિશેની માન્યતાઓ ‘રાવણ દહન’ (રાવણનું પૂતળું બાળવાની) પ્રચલિત પરંપરાથી ભિન્ન છે. આ પ્રથાને સ્થાનિક સમુદાયોની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સાંસ્કૃતિક ઓળખનો એક અભિન્ન ભાગ માનવામાં આવે છે.
૬. કાકીનાડા (આંધ્ર પ્રદેશ):
આંધ્ર પ્રદેશના કાકીનાડામાં રાવણને સમર્પિત એક મંદિર આવેલું છે. અહીં, તેમને એક શક્તિશાળી શાસક અને ભગવાન શિવના પરમ ભક્ત તરીકે જોવામાં આવે છે. આ મંદિરમાં રાવણની સાથે ભગવાન શિવની પણ પૂજા કરવાની પરંપરા છે. સ્થાનિક માન્યતાઓ રાવણની શિવભક્તિ અને તેમની અસાધારણ ક્ષમતાઓ પર ભાર મૂકે છે. પરિણામે, અહીં રાવણ પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ એવા સ્થળો કરતાં અલગ છે જ્યાં વિજયાદશમીના દિવસે તેમનું પૂતળું બાળવામાં આવે છે.
૭. કાંગડા (હિમાચલ પ્રદેશ):
હિમાચલ પ્રદેશના કાંગડા જિલ્લામાં પણ રાવણ અંગે વિશિષ્ટ ધાર્મિક માન્યતાઓ પ્રવર્તે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં, રાવણને ભગવાન શિવના મહાન ભક્ત તરીકે પૂજવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે રાવણે કઠોર તપસ્યા દ્વારા ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કર્યા હતા અને બદલામાં તેમના દિવ્ય આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કર્યા હતા. કેટલીક સ્થાનિક પરંપરાઓમાં એવી માન્યતા પણ છે કે રાવણે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો હતો. આ માન્યતાને કારણે, અહીંના કેટલાક લોકો દશેરાના દિવસે રાવણનું પૂતળું બાળવાને બદલે તેની પૂજા કરે છે.
