મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક પ્રક્રિયાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ અત્યંત ગંભીર અને વિચારપ્રેરક અવલોકન કર્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ઘડવામાં આવેલા નવા કાયદા હેઠળ બનાવવામાં આવેલી ત્રણ સભ્યોની પસંદગી સમિતિના માળખા પર સવાલ ઉઠાવતાં જસ્ટિસ દત્તાએ જણાવ્યું હતું કે, આ પેનલમાં લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના સૌથી મોટા નેતાની ભૂમિકા મોટાભાગે માત્ર દેખાડો કે ભ્રામક બનીને રહી જાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશની આ આકરી ટિપ્પણીએ ચૂંટણી પંચની પસંદગી પ્રક્રિયામાં સત્તા અને સંતુલનના વિવાદને ફરી કેન્દ્રસ્થાને લાવી દીધો છે. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ પોતાના અવલોકનમાં સ્પષ્ટ તારણ આપ્યું હતું કે પસંદગી સમિતિમાં દેશના વડાપ્રધાન, વડાપ્રધાન દ્વારા નિયુક્ત એક કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી અને લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતાનો સમાવેશ થાય છે.
આ સંરચનામાં શાસક પક્ષ કે સરકાર પાસે પહેલેથી જ બે મતોની સ્પષ્ટ બહુમતી ઉપલબ્ધ રહે છે. જ્યારે સમિતિમાં સરકાર પોતાના બે મતોથી કોઈપણ નિર્ણય બહુમતીથી પસાર કરાવી શકવા સક્ષમ હોય, ત્યારે વિરોધ પક્ષના એકમાત્ર સભ્યનો અવાજ કે તેમની અસંમતિ વ્યવહારિક રીતે પરિણામ પર કોઈ અસર પાડી શકતી નથી. આમ, લોકશાહી ઔચિત્યના નામે વિપક્ષને પેનલમાં બેસાડવા છતાં તેમનું વાસ્તવિક યોગદાન શૂન્ય સમાન થઈ જાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ઐતિહાસિક આદેશમાં સમિતિમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા, જેથી સરકાર અને વિપક્ષ સિવાય એક સંપૂર્ણપણે તટસ્થ ન્યાયિક અવાજ હાજર રહી શકે. પરંતુ નવા કાયદા દ્વારા સીજેઆઈને પેનલમાંથી બાકાત રાખીને કેબિનેટ મંત્રીને સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. જસ્ટિસ દત્તાએ નોંધ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ જેવી સ્વતંત્ર અને સંવેદનશીલ બંધારણીય સંસ્થાના વડાઓની પસંદગીમાં કારોબારીનો એકતરફી પ્રભાવ સ્થાપિત થવાથી સંસ્થાની નિષ્પક્ષતા સામે જનમાનસમાં શંકા ઊભી થઈ શકે છે, જે સ્વસ્થ લોકશાહી પ્રણાલી માટે ચિંતાજનક છે.
