આગમચેતી વાપરી મોદીએ આગલી મધરાતે જ જૂનું વિધેયક કાયદા મંત્રાલય દ્વારા સજીવન કરી લીધું હતું: વિપક્ષોનો આનંદ ટકાઉ નથી, સરકાર પાસે અનેક વિકલ્પો ખુલ્લા
કહો દુશ્મનને દરિયા જેમ હું (વિધેયક) પાછો જરૂર આવીશ, એ મારી ઓટ જોઇને કિનારે ઘર બનાવે છે
કેન્દ્રની એનડીએ સરકારે ખાસ હેતુસર ત્રણ મહત્વના બંધારણીય સુધારા વિધેયકો પ્રસ્તુત કરવા અને મંજુર કરાવવા બોલાવાયેલા સંસદના વિશેષ સત્રમાં સિમાંકન એટલે કે ડિલિમિટેશન બિલ પર મતદા‘ન થતા અને સરકાર વિરૂધ્ધના બહુમતે એ બિલ નામંજુર થતાં દેશમાં વિરોધપક્ષો હર્ષઘેલા થઇ ગયા છે, પરંતુ સત્રના પ્રથમ દિવસની મધરાત્રે જ મોદી સરકારે સન 2023માન પસાર થયેલા મહીલા અનામત બિલ પર કાયદા મંત્રાલયનું નોટિફિકેશન બહાર પાડીને પાણી પહેલા પાળ બાંધી હતી જેથી નવુ બિલ પસાર ન થાય તો પણ મહીલા અનામત કાયદો લાગુ કરવાનો યશકળશનો એનડીએ સરકાર સ્વયં પર અભિષેક કરી શકે.
મહીલા અનામત બિલ અંગે સંસદમાં થયેલા મતદાનની આ વખતની અજીબ કહાની છે અને કહાનીમાં રેમિકસ છે એનડીએના 293 સાંસદો ગૃહમાં હાજર હતા જેમાંથી બીજુ જનતાદળના છ સાંસદોએ અને શિરોમણી અકાલીદળના એક એમ કુલ સાંસદોએ અગાઉથી જ એનડીએના ઘટક પક્ષ હોવા છતાં આ વિધેયકમાં સરકાર તરફી મતદાન કરવાનો ઇન્કાર જાહેર કર્યો હતો.
એનડીએ સરકારને એ જ્ઞાતી મત પોતાની તરફેણમાં ન મળ્યા હોવા છતાં પણ ગૃહમાં હાજર એનડીએના સભ્યોમાંથી હજુ 5 સભ્યોના મત ભાજપના ગણીતની બહાર છે જે પક્ષ માટે એક નવો કોયડો અને ગઠબંધનમાં અથવા પક્ષમાં ક્રોસ વોટિંગની શંકા ઉપજાવે છે.
સંસદમાં પેન્ડિંગ બે અન્ય બિલ – એક સીમાંકન સંબંધિત અને બીજું કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સંબંધિત – હજુ પણ વિચારણાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. સરકારે તેમને પાછા ખેંચ્યા નથી, જેનો અર્થ એ છે કે વર્તમાન લોકસભાના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમને કોઈપણ સમયે ફરીથી ચર્ચા માટે લાવવામાં આવી શકે છે.
લોકસભામાં બિલ નિષ્ફળ ગયું હોવા છતાં, 2029 માં મહિલા અનામત હજુ પણ લાગુ થઈ શકે છે. જોકે 131મો બંધારણીય સુધારો બિલ શુક્રવારે સંસદમાં જરૂૂરી બે તૃતીયાંશ બહુમતીનો અભાવ હોવાને કારણે નિષ્ફળ ગયો, આ મહિલા અનામત માટેની મુખ્ય યોજનાનો અંત દર્શાવે છે. 2023 માં પસાર થયેલ મૂળ કાયદો (નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ) અમલમાં છે, અને 2029 માં તેના અમલીકરણની સંભાવનાઓ અકબંધ છે.
નોંધનીય છે કે સરકારે 131મો સુધારો બિલ મુખ્યત્વે અનામત પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે રજૂ કર્યો હતો. તેનો ઉદ્દેશ્ય 2011ની વસ્તી ગણતરીના ડેટાના આધારે લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારીને 816 કરવાનો હતો. આ બિલની નિષ્ફળતાનો સીધો અર્થ એ છે કે બેઠકોની સંખ્યા વધારવા માટે સરકારનો ફોર્મ્યુલા હાલ પૂરતો અટકી ગઇ છે; જોકે, મહિલા ક્વોટા અંગેનો પ્રાથમિક આદેશ સુરક્ષિત રહે છે.
મૂળ કાયદા (કલમ 334એ) હેઠળ, અનામત લાગુ કરવા માટે બે શરતો પૂર્ણ કરવી આવશ્યક છે. 2023માં કાયદાના અમલ પછી, નવી વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવી આવશ્યક છે – એક પ્રક્રિયા જે હાલમાં ચાલી રહી છે. વસ્તી ગણતરીના ડેટાના આધારે, ચૂંટણી મતવિસ્તારોની સીમાઓ ફરીથી દોરવી (સીમાંકન) આવશ્યક છે. જો 2029ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં વસ્તી ગણતરી અને સીમાંકનની પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થઈ જાય, તો અનામતના અમલીકરણમાં કોઈ કાનૂની અવરોધો રહેશે નહીં.
સરકાર પાસે હજુ પણ બે વૈકલ્પિક રસ્તા ઉપલબ્ધ છે. તે ’સીમાંકન’ ની શરતથી અનામત જોગવાઈને અલગ કરવા માટે કલમ 334અ માં સુધારો કરી શકે છે. આનાથી 33% ક્વોટા ફક્ત હાલની 543 બેઠકો પર જ લાગુ કરી શકાશે. કલમ 82 નો ઉપયોગ કરીને, સીમાંકન પરનો બંધારણીય પ્રતિબંધ – જે હાલમાં 2026 પછી અમલમાં છે – ઉઠાવી લેવામાં આવશે, જેનાથી બેઠકોના ગોઠવણ માટે માર્ગ મોકળો થશે. સીમાંકન અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને લગતા બે અન્ય બિલ સંસદમાં પેન્ડિંગ છે. આનાથી સીમાંકન પંચની રચનાનો વિકલ્પ ખુલ્લો રહે છે.
જોકે તકનીકી રીતે રસ્તો ખુલ્લો રહે છે, પરંતુ આ યાત્રા મુશ્કેલીઓ વિના નથી. 550 લોકસભા બેઠકોની વર્તમાન મર્યાદા વધારવા માટે, સરકારે ફરી એકવાર સંસદમાં બે તૃતીયાંશ બહુમતી મેળવવાની જરૂૂર પડશે – એક ભયંકર પડકાર. વસ્તીના આધારે બેઠકોનું પુનર્ગઠન રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ મુદ્દો છે; તે ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો વચ્ચે પ્રતિનિધિત્વ અંગેના વિવાદોને વધારી શકે છે. જો કે, જો સરકાર કુલ બેઠકોની સંખ્યા વધાર્યા વિના ફક્ત મતવિસ્તારની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરે, તો વિરોધ પક્ષો સાથે સર્વસંમતિ સુધી પહોંચવાની શક્યતાઓ નોંધપાત્ર રીતે વધારે હશે.
NDAના ગઢના કાંગરા ખરવાના ભણકારા સંભળાય છે
ગઇકાલે લોકસભામાં મહિલાઓ માટે અનામતની જોગવાઈ કરતા મહત્વપૂર્ણ સંવિધાન સુધારણા બિલ પર મતદાન દરમિયાન એનડીએ સરકારને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. વર્તમાન સમયમાં એનડીએ પાસે લોકસભામાં 293 સાંસદો હોવા છતાં બિલને માત્ર 278 મતો જ મળ્યા છે. આ ઘટના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના શાસનકાળમાં પ્રથમ વખત બની છે જ્યારે એનડીએના પોતાના સભ્યોના પૂર્ણ સમર્થન વિના કોઈ મહત્વનું બિલ આગળ વધ્યું છે. મહિલા અનામત બિલને લઈને દેશભરમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે. આ બિલ હેઠળ સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે એક તૃતીયાંશ અનામત સીટોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. વિરોધ પક્ષો તરફથી આને ‘મહિલા સશક્તિકરણ’નું પગલું કહેવામાં આવ્યું છે, ત્યારે કેટલાક વિશ્ર્લેષકો માને છે કે એનડીએની અંદરના અસંતોષ અથવા વ્યૂહાત્મક અનુપસ્થિતિને કારણે આવું બન્યું હોઈ શકે છે. સંસદીય વર્તુળોમાં આ ઘટનાને એનડીએની અંદરની અસ્થિરતાના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
