ખેતીની જમીનના વેચાણમાં પણ વારસદારોને તક આપવી પડે

હિંદુ વારસા કાયદો કૃષિ જમીનને પણ લાગુ પડે, થર્ડ પાર્ટીને વેચતા પહેલાં કલાસ-ઈં વારસદારોને પ્રાધાન્ય આપવું જરૂરી: સુપ્રીમ

એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં, સુપ્રીમ કોર્ટે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમનું અર્થઘટન કર્યું છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ હેઠળ નજીકના પરિવારના સભ્યોને આપવામાં આવેલા વિશેષ અધિકારો ખેતીની જમીન પર પણ લાગુ પડે છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 ની કલમ 22 – જે ’વર્ગ આઇ વારસદારો’ ને સહ-વારસ દ્વારા ટ્રાન્સફર કરવા માટે બનાવાયેલ મિલકત ખરીદવાનો પ્રાધાન્ય અધિકાર આપે છે – તે ખેતીની જમીન પર સમાન રીતે લાગુ પડે છે. જો પરિવારના કોઈ સભ્યને વારસામાં જમીન મળે છે અને તે પોતાનો હિસ્સો બહારના વ્યક્તિને વેચવા માંગે છે, તો તેમણે પહેલા પરિવારમાં અન્ય વર્ગ આઇ વારસદારોને તે ખરીદવાની તક આપવી પડશે.

ન્યાયાધીશ સંજય કરોલ અને એન. કોટિશ્વરસિંહે મહિન્દર અને અન્ય વિરુદ્ધ પૂરણસિંહ કેસમાં આ દૂરગામી ચુકાદો આપ્યો – જે હિન્દુઓમાં પૂર્વજોની મિલકત અંગેના અધિકારોને અસર કરે છે. મહિંદરની અપીલ ફગાવી દેતા, સર્વોચ્ચ અદાલતે પ્રથમ અપીલ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટના નિર્ણયોને સમર્થન આપ્યું, બંનેએ ચુકાદો આપ્યો હતો કે કલમ 22 ખેતીની જમીન પર લાગુ પડે છે.

આ કેસમાં, અરજદાર અને પ્રતિવાદી એવા ભાઈઓ હતા જેમને તેમના પિતાની ખેતીની જમીન વારસામાં વર્ગ ઈં ના વારસદાર તરીકે મળી હતી. આમાંના કેટલાક વારસદારોએ સામૂહિક રીતે ખેતીની જમીનના તેમના વારસાગત શેર તૃતીય પક્ષ (પૂનમ) ને 28 ડિસેમ્બર, 2011 ના રોજ વેચી દીધા હતા. જોકે, પરિવારના અન્ય સભ્યએ વેચાણ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 ની કલમ 22 નો ઉપયોગ કરીને સિવિલ કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરીને તેને પડકાર્યો હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે આ અધિકાર વર્ગ આઇના વારસદારો – જેમ કે પુત્રો, પુત્રીઓ, પત્નીઓ અને માતાઓ – સુધી મર્યાદિત છે, એટલે કે જેમને એક જ વ્યક્તિ પાસેથી વારસામાં મિલકત મળી છે. તેથી, કલમ 22 ને ફક્ત તે પહેલાના ચુકાદા પર આધાર રાખીને રદ કરી શકાતી નથી.

અન્ય અવલોકનોના સંદર્ભમાં કાયદો રદ કરાય તો અરાજકતા ફેલાય

કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જો માન્ય રીતે ઘડાયેલ કાયદો અન્ય સંદર્ભોમાં કરવામાં આવેલા અવલોકનોના આધારે સરળતાથી રદ કરી શકાય છે, તો તે અરાજકતાની સ્થિતિ તરફ દોરી જશે. તે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો અને સ્થાપિત, મર્યાદિત આધારોને નબળી પાડશે જે માન્ય રીતે ઘડાયેલ કાયદો બંધારણીય છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. પંજાબ કાયદાની કલમ 15 ની સરખામણી હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદાની કલમ 22 સાથે કરતા, કોર્ટે નોંધ્યું કે બંને કલમો પૂર્વ-એમ્પ્શનના અધિકાર (પહેલા ઇનકારનો અધિકાર) સાથે સંબંધિત હોવા છતાં, તે સમાન નથી.