સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ મદન બી લોકુરે જણાવ્યું હતું કે વિદેશ મંત્રાલયનું નિવેદન કે પાસપોર્ટ ફક્ત એક મુસાફરી દસ્તાવેજ છે અને ભારતીય નાગરિકતાનો પુરાવો નથી, તે કાયદાનું “ખોટી રીતે વાંચન” છે જેના ગંભીર બંધારણીય પરિણામો આવી શકે છે,.
નવી દિલ્હીમાં એક કાર્યક્રમને સંબોધતા, લોકુરે કહ્યું કે પાસપોર્ટ કાયદો “પાસપોર્ટ” અને “મુસાફરી દસ્તાવેજ” વચ્ચે તફાવત કરે છે, જેના કારણે બંનેને સમાનાર્થી ગણવાનું કાયદેસર રીતે અશક્ય બને છે.
પાસપોર્ટ કાયદાની પ્રસ્તાવનાનો ઉલ્લેખ કરતા, લોકુરે નોંધ્યું કે આ કાયદો “પાસપોર્ટ અને મુસાફરી દસ્તાવેજો જારી કરવા અને ભારતના નાગરિકો અને અન્ય વ્યક્તિઓના ભારત છોડવાનું નિયમન કરવા” માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે સંસદે ઇરાદાપૂર્વક કાયદામાં પાસપોર્ટ અને “મુસાફરી દસ્તાવેજ શબ્દોનો અલગથી ઉપયોગ કર્યો છે.
“સંસદ કાયદા બનાવતી નથી અને બિનજરૂૂરી શબ્દો અથવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરતી નથી જેનો કોઈ અર્થ નથી,તેથી, જ્યારે પાસપોર્ટ એક્ટ પાસપોર્ટ અને ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ વિશે વાત કરે છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ થાય કે આ બે અલગ અલગ દસ્તાવેજો છે. એમ કહેવું કે પાસપોર્ટ બીજું કંઈ નહીં પણ ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ છે, તે પાસપોર્ટ એક્ટની જોગવાઈઓનું સંપૂર્ણ ખોટું અર્થઘટન છે.”
લોકુરે કહ્યું કે કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ કે “જે વ્યક્તિ પાસે ભારતીય પાસપોર્ટ છે તે ભારતનો નાગરિક છે”. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે ભારતીય દૂતાવાસો અને વિદેશી કોન્સ્યુલેટ્સ એ સમજણ પર વિઝા આપે છે કે પાસપોર્ટ ધારક ભારતીય નાગરિક છે. જો ભારત સરકાર પોતે પાસપોર્ટને નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે માન્યતા આપતી નથી, તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૂંચવણો ઊભી કરી શકે છે,કાયદાની વિરુદ્ધ અને ભારતના બંધારણની વિરુદ્ધ” છે. 24 જૂનના રોજ મંત્રાલયના નિવેદન પછી, વિપક્ષી નેતાઓએ કેન્દ્રને પ્રશ્ન કર્યો કે ભારતીયો તેમની નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કયા દસ્તાવેજો પર આધાર રાખી શકે છે. બીજા દિવસે, કેન્દ્રએ સ્પષ્ટતા કરી કે પાસપોર્ટને ક્યારેય નાગરિકતાનો પુરાવો માનવામાં આવ્યો નથી, ઉમેર્યું કે તાજેતરમાં કે છેલ્લા 12 વર્ષમાં આવો કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી.
સરકારે 1967ના પાસપોર્ટ કાયદાની કલમ 20નો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જે કેન્દ્ર સરકારને જાહેર હિતમાં જરૂૂરી લાગે તો ભારતીય નાગરિક ન હોય તેવી વ્યક્તિને પાસપોર્ટ અથવા મુસાફરી દસ્તાવેજ જારી કરવાનો વિવેકાધીન અધિકાર આપે છે. 2013ના બોમ્બે હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું જેમાં જણાવાયું છે કે પાસપોર્ટ રાખવાથી નાગરિકતા સ્થાપિત થતી નથી.સુપ્રીમ કોર્ટ અને વિવિધ હાઈકોર્ટોએ વર્ષોથી એવું ઠરાવ્યું છે કે આધાર કાર્ડ, મતદાર ઓળખ કાર્ડ, કાયમી ખાતા કાર્ડ અને ગ્રામ પંચાયત સચિવ દ્વારા જારી કરાયેલ પ્રમાણપત્ર, તેમજ બેંક ખાતા અથવા મિલકતની માલિકી જેવા દસ્તાવેજો નાગરિકતાનો પુરાવો નથી.
ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરતો કોઈ એક દસ્તાવેજ નથી. ફક્ત ભારતીય નાગરિકતા સ્વીકારનારા વિદેશી નાગરિકોને જ વાસ્તવિક નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે. ભારતમાં જન્મેલા લોકો પાસે આવો કોઈ દસ્તાવેજ નથી.
