અસામાન્ય વરસાદ અને અલનીનોની સક્રિયતાથી ભૂખમરા જેવી પરિસ્થિતિની ભીતિ, દુકાળના ઓછાયા હેઠળ મોટા શહેરોમાં પાણી માટે વલખાં મારવા પડશે
ચોમાસાના વિલંબે દેશભરની ખેતીને ગંભીર અસર કરી છે. ખેતીની ઉપજમાં 30થી 40 ટકા સુધીનું નુકસાન થવાની આશંકા છે. આ સાથે જ દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નઈ સહિતના મોટા શહેરોમાં પાણીની તંગી વધવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે. વૈજ્ઞાનિકો અને નિષ્ણાતોના અનુસાર આ વર્ષે એલ-નીનોની અસર અને અસામાન્ય હવામાન પેટર્નને કારણે આવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. હરિયાણાના ખેડૂત અને ભારતીય કિસાન યુનિયન (ચારુની) ના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ મનોજ નાગરે જણાવ્યું હતું કે, ચોમાસામાં વિલંબથી ખેડૂતોને નોંધપાત્ર નુકસાન થઈ રહ્યું છે. જૂનમાં તીવ્ર ગરમી પડી રહી છે તે સમયે પાકને પાણીની ખૂબ જ જરૂૂર હોય છે. આ ઋતુ દરમિયાન, વરસાદ પાક માટે ખાસ ફાયદાકારક છે. હાલમાં, ડાંગરના પાકને સૌથી વધુ પાણીની જરૂૂર પડે છે, પરંતુ વરસાદના અભાવે તે બગડી રહ્યો છે.
તેમણે કહ્યું હતું કે, ચોમાસાના વિલંબથી જુવાર અને લીલા ચારા માટે વાવેલા અન્ય પાક પણ બગડી રહ્યા છે. જો 1 જૂને વરસાદ શરૂૂ થાય છે, તો પાકને ઘણો ફાયદો થાય છે. ડાંગરની વાવણી સામાન્ય રીતે જૂનની શરૂૂઆતમાં શરૂૂ થાય છે; જો વરસાદ સાથે હોય, તો ખેડૂતો ટ્યુબવેલ પર ઓછો આધાર રાખે છે, જેના કારણે પૈસાની બચત થાય છે. ડાંગરને નોંધપાત્ર પાણીની જરૂૂર હોવાથી, વરસાદ ખેડૂતોના ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. ચોમાસામાં વિલંબ ખેડૂતોને વાવણીમાં વિલંબ, બીજ સુકાઈ જવા અને સિચાઈ ખર્ચમાં વધારો કરવા મજબૂર કરે છે. આનાથી પાકની ઉપજમાં 30% થી 40% સુધી મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર પ્રતિકૂળ અસર પડે છે.
ડાંગર, કપાસ, મકાઈ અને સોયાબીન જેવા ખરીફ પાક માટે શ્રેષ્ઠ વાવણીનો સમય ચૂકી જાય છે. આના પરિણામે છોડ નબળા પડે છે. વરસાદ વિના, ખેડૂતોને બોર અથવા અન્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સિચાઈ કરવાની ફરજ પડે છે, જેના કારણે ડીઝલ અને વીજળીનો ખર્ચ વધે છે. દુષ્કાળની સ્થિતિ ઘણીવાર અંકુરિત બીજનો નષ્ટ થાય છે અથવા ફરીથી વાવણીની જરૂૂર પડે છે, જેના પરિણામે ખેડૂતોને નાણાકીય નુકસાન થાય છે.
મૂડીઝના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે અસરકારક જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ દેશની આર્થિક અને નાણાકીય સ્થિરતા માટે પણ જરૂૂરી છે. ભારતે વસ્તી વૃદ્ધિ, આબોહવા પરિવર્તન, ઔદ્યોગિક વિસ્તરણ અને કૃષિ માંગ વચ્ચે જરૂૂરી સંતુલન જાળવી રાખીને લાંબા ગાળાની જળ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી વિકસાવવી જોઈએ.
ચેન્નાઈના મુખ્ય જળાશયોમાં હાલમાં લગભગ 288 દિવસ (આશરે 9-10 મહિના) પીવાનું પાણી છે, જે ચોમાસાના વરસાદની ગેરહાજરીમાં પણ શહેરની જરૂૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે પૂરતું છે. જો કે, અહીં ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે. વધુમાં, ડિજિટલ અર્થતંત્ર ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે, જેના કારણે પાણીનો વપરાશ વધશે. તેથી, જો વિવિધ વિસ્તારોમાં પાણી વિતરણ વ્યવસ્થાનું યોગ્ય રીતે સંચાલન કરવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યમાં પાણીની કટોકટી ઊભી થઈ શકે છે.
દિલ્હીમાં ઘણા વિસ્તારોમાં 20 દી’થી પાણીકાપ, મુંબઇમાં 9.33 ટકા જળ ભંડાર બચ્યો
દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈ પાણીની કટોકટીનો સામનો કરી રહી છે. મુંબઈને સાત તળાવોમાંથી પાણી મળે છે: તાનસા, વિહાર, તુલસી, ભાત્સા, અપર વૈતરણા, મોડક સાગર અને મધ્ય વૈતરણા. બીએમસીના જણાવ્યા અનુસાર, આ જળાશયોમાં સંયુક્ત જળ ભંડાર હવે 9.33 ટકા છે. ગયા વર્ષે આ સમયે, આ જળાશયોમાં પાણીનો સંગ્રહ 12.27 ટકા હતો, જ્યારે 2024 માં તે 10.24 ટકા હતો. મુંબઈ માટે આ જળાશયોમાં માત્ર એક મહિનાનું પાણી બાકી છે. દિલ્હીમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા અંગે સતત પ્રશ્નો ઉભા થઈ રહ્યા છે. ઘણા વિસ્તારો 15 થી 20 દિવસથી પાણી વગરના છે. હાલમાં, દિલ્હીના બધા જ પાણીના પ્લાન્ટ, વરસાદી કુવા અને ટ્યુબવેલ કુલ 948 થી 950 MGD ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે, જે સામાન્ય કરતા લગભગ 50 MGD ઓછું છે. આ દિલ્હીમાં પાણીની અછતનું કારણ છે.
