શિક્ષણ એ ફક્ત વિષયમાં જ્ઞાનનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ બૌદ્ધિક કૌશલ્ય, વિશ્ર્લેષણાત્મક વિચારસરણી અને વ્યવહારુ, સામાજિક અને ભાવનાત્મક ક્ષમતાઓનો વિકાસ છે. આ જવાબદારી શિક્ષકના ખભા પર રહે છે, જે વિદ્યાર્થીના ભવિષ્યને આકાર આપે છે. આ હાંસલ કરવા માટે, શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો વચ્ચે યોગ્ય ગુણોત્તર જાળવવો જરૂૂરી છે, કારણ કે આ શિક્ષણની ગુણવત્તા નક્કી કરે છે.
જોકે, સરકારના તાજેતરના ડેટા પર નજર નાખતા ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ બહાર આવે છે. કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલયના 2025-26 માટેના ’યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન પ્લસ’ (UDISE+) રિપોર્ટ અનુસાર, દેશમાં 1,00,000 થી વધુ શાળાઓમાં ફક્ત એક જ શિક્ષક છે. આવી શાળાઓમાં શિક્ષણની સંભવિત ગુણવત્તાનો અંદાજ કાઢવો મુશ્કેલ નથી. આ અહેવાલમાં બીજી એક ચોંકાવનારી હકીકત પણ પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે: 2023-24 અને 2025-26 વચ્ચે, સરકારી શાળાઓમાં પ્રવેશમાં આશરે 8.6 મિલિયન (86 લાખ)નો ઘટાડો થયો છે.
આ સરકારી આંકડા માત્ર શિક્ષણની ગુણવત્તા વિશે જ નહીં પરંતુ શિક્ષણમાં સમાનતા વિશે પણ પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. તે સ્પષ્ટ છે કે આર્થિક રીતે નબળા વર્ગના બાળકો જ સરકારી શાળાઓમાં પ્રવેશ મેળવે છે; જો શિક્ષકોની અછતને કારણે તેમનું શિક્ષણ ખરાબ થાય છે, તો તેઓ ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણથી અસરકારક રીતે વંચિત રહે છે.
જ્યારે સરકાર દલીલ કરે છે કે 2025-26 માં એક શિક્ષક ધરાવતી શાળાઓની સંખ્યામાં પાછલા વર્ષની તુલનામાં થોડો ઘટાડો થયો છે, શું આ નજીવો સુધારો સંતોષકારક સ્થિતિ સુનિશ્ચિત કરવા માટે પૂરતો છે? શાળામાં ફક્ત એક જ શિક્ષકની હાજરી સરકારની શિક્ષણ નીતિમાં ખામીઓ દર્શાવે છે – ખામીઓ જેની કિંમત વિદ્યાર્થીઓ ચૂકવી રહ્યા છે. જ્યારે સરકારી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી ઘટી રહી છે, ત્યારે 2023-24 થી 2025-26 ના સમયગાળા દરમિયાન ખાનગી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં 8.8 મિલિયન (88 લાખ) થી વધુનો વધારો થયો છે. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકારી શાળાઓમાં લોકોનો વિશ્વાસ ઘટી રહ્યો છે, અને સરકારે આ બાબત પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવાની જરૂૂર છે.
