લોકશાહી માળખામાં ન્યાયની સુલભતાએ માત્ર એક સૈદ્ધાંતિક ખ્યાલ નથી, પરંતુ ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 39અ હેઠળ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવેલો એક મૂળભૂત અધિકાર છે, જે સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાયની બાંયધરી આપે છે. વર્તમાન સમયમાં ભારતીય ન્યાયતંત્ર સમક્ષ અદાલતોમાં પેન્ડિંગ (પડતર) કેસોને ભરાવો અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં થતો અસહ્ય વિલંબ એ સૌથી મોટા પડકારો છે. કાયદા પંચના અહેવાલો અને સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયા ભૌગોલિક રીતે દૂર અને આર્થિક રીતે ખર્ચાળ હોય, તો તે પરોક્ષ રીતે ન્યાયના ઇનકાર સમાન છે.
ગુજરાત રાજયના ભૌગોલિક રીતે વિશાળ એવા સૌરાષ્ટ અને કચ્છ ઝોનના સંદર્ભમાં આ સિદ્ધાંત અત્યંત સુસંગત બને છે. આ પ્રદેશના છેવાડાના વિસ્તારોમાંથી અસીલોને પોતાના કાનૂની અધિકારોના રક્ષણ માટે અમદાવાદ સ્થિત ગુજરાત હાઈકોર્ટ સુધી લાંબી મુસાફરી કરવી પડે છે, જે તેમના પર આર્થિક અને માનસિક બોજ વધારે છે. આ ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વાસ્તવિકતાને ધ્યાનમાં રાખીને, સૌરાષ્ટના કેન્દ્ર સમાન રાજકોટ શહેરમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટની કાયમી ખંડપીઠ સ્થાપવાની માંગ છેલ્લા ઘણા દાયકાઓથી અવિરતપણે ઉઠી રહી છે. તાજેતરમાં, રાજકોટ બાર એસોસિએશન દ્વારા આ માંગને કાનૂની, આંકડાકીય અને વહીવટી સ્તરે સચોટ રીતે રજૂ કરવા માટે એક ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે.
રાજકોટમાં ઉચ્ચ ન્યાયિક સંસ્થાની માંગ એ કોઈ નવીન કે અચાનક ઉદભવેલી ઘટના નથી, પરંતુ તેનો પાયો બ્રિટિશ કાળ અને આઝાદી પછીના શરૂૂઆતના વર્ષોમાં રહેલો છે. રાજકોટ ઐતિહાસિક રીતે સમગ્ર સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશનું રાજકીય અને ન્યાયિક વહીવટનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. આ ઐતિહાસિક વારસાને સમજવો એ વર્તમાન માંગની કાયદેસરતા સ્થાપિત કરવા માટે અત્યંત જરૂૂરી છે.
અન્ય રાજયોની તુલનામાં, આશરે 6.0 કરોડની વસ્તી ધરાવતા ગુજરાત રાજયમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટની મુખ્ય પીઠ અમદાવાદ ખાતે આવેલી છે, પરંતુ મુખ્ય પીઠ સિવાય હાઈકોર્ટની કુલ બેંચોની સંખ્યા (શૂન્ય) છે અને તમામ કાનૂની કામગીરી માત્ર અમદાવાદમાં કેન્દ્રિત થયેલી છે. આ તુલનાત્મક આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશના અન્ય મોટા રાજયોએ પોતાની વસ્તી અને ભૌગોલિક જરૂૂરિયાતો મુજબ મુખ્ય પીઠ સિવાય પણ અન્ય શહેરોમાં બેંચો સ્થાપીને ન્યાયપ્રણાલીનું વિકેન્દ્રીકરણ કર્યું છે, જયારે ગુજરાતમાં કોઈ વધારાની બેંચ નથી. આથી, સૌરાષ્ટ અને કચ્છના નાગરિકો માટે અમદાવાદ સુધીનું 300 થી 500 કિલોમીટરનું અંતર ઘટાડવા રાજકોટ ખાતે ગુજરાત હાઈકોર્ટની કાયમી બેંચ અથવા સર્કિટ બેંચ સ્થાપવી એ સંપૂર્ણપણે તાર્કિક, વ્યાજબી અને સમયની માંગ છે.
રાજકોટ બાર એસોસિએશનના પ્રમુખના મતાનુસાર, જો મહારાષ્ટમાં તેની વસ્તીને આધારે બહુવિધ બેંચો હોઈ શકે, તો તે જ ગુણોત્તર લાગુ પાડીને ગુજરાતમાં ઓછામાં ઓછી ત્રણ બેંચ હોવી જોઈએ. જોકે માંગણી માત્ર એક વધારાની બેંચ પૂરતી સીમિત છે. વધુમાં, કાયદા પંચના 230મા અહેવાલમાં પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે મોટા રાજયોમાં પડતર કેસો ઘટાડવા અને સુલભતા વધારવા નવી બેંચો સ્થાપવી આવશ્યક છે. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના ઔદ્યોગિકરણ (મોરબી, રાજકોટ, જામનગર, ગાંધીધામ) ને કારણે પણ સ્થાનિક સ્તરે અદાલતી કાર્યવાહીની જરૂૂરિયાત વધી છે.
રાજકોટને બેંચ ન મળવા પાછળ માત્ર ભંડોળનો અભાવ જ નથી, પરંતુ અન્ય સંસ્થાકીય અને વહીવટી અવરોધો પણ રહેલા છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ મુજબ હાઈકોર્ટનું ભૌગોલિક વિભાજન તેની વહીવટી કાર્યક્ષમતાને નબળી પાડે છે. અલગ બેંચો હોવાથી મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને એડવોકેટ જનરલે સતત પ્રવાસ કરવો પડે છે, જે ન્યાયિક સુસંગતતા જોખમાવી શકે છે અને રાજયની તિજોરી પર ભારે આર્થિક બોજ નાખે છે.
આ ઉપરાંત, વિકેન્દ્રીકરણનો મોટો વિરોધ મુખ્ય પીઠ પર પ્રેકિટસ કરતા વકીલો તરફથી થતો જોવા મળે છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટ એડવોકેટ્સ એસોસિએશન અત્યંત સક્રિય અને શક્તિશાળી સંગઠન છે. જો નવી બેંચ રચાય તો અમદાવાદ સ્થિત વકીલોના અધિકારક્ષેત્રમાં ઘટાડો થાય છે, પરિણામે તેમની તરફથી તીવ્ર અને સંગઠિત વિરોધ થવાની સંભાવના રહે છે. બાર કાઉન્સિલ અને સ્થાનિક સંગઠનો વચ્ચેના આવા આંતરિક ઘર્ષણો નિર્ણય લેવામાં મોટો અવરોધ બની શકે છે.
સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ ઝોનના નાગરિકો માટે રાજકોટ ખાતે ગુજરાત હાઈકોર્ટની બેંચની માંગણી એ સમાન ન્યાય અને મૂળભૂત અધિકારનો પ્રશ્ન છે. 1956માં સ્થપાયેલી બેંચ 1960માં રદ થવી એ ઐતિહાસિક અન્યાય હતો. ભૌગોલિક અંતર, વસ્તી, અને પડતર કેસોની સંખ્યાને જોતાં રાજકોટમાં નવી બેંચની સ્થાપના જસવંતસિંહ પંચના માપદંડો મુજબ સંપૂર્ણ તાર્કિક છે. ગુજરાતમાં ન્યાયતંત્રનું કેન્દ્રીકરણ અન્ય મોટા રાજયોની સરખામણીમાં એક મોટી વિસંગતતા છે.
તેમ છતાં, વર્તમાન કાનૂની માળખા, વહીવટી મર્યાદાઓ અને બાર એસોસિએશનોના સંભવિત વિરોધને જોતાં આ પ્રક્રિયા અત્યંત લાંબી અને જટિલ છે. જયાં સુધી કાયમી બેંચ માટે સંપૂર્ણ સહમતિ ન સધાય, ત્યાં સુધી સર્કિટ બેચની શરૂૂઆત, ડિજિટલ ન્યાયતંત્રનો વ્યાપક ઉપયોગ, અને સ્થાનિક અદાલતોને વધુ સશક્ત બનાવવા જેવા વૈકલ્પિક ઉકેલોનો તત્કાળ અમલ થવો જોઈએ, જેથી છેવાડાના માનવીને સરળતાથી અને સમયસર ન્યાય મળી શકે.
