દેશમાં 1.2 કરોડ બાળકો નશીલા પદાર્થોના વ્યસની

નવેમ્બર 2026માં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા અનુસાર, 2018માં હાથ ધરવામાં આવેલા દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં આશરે 12 મિલિયન બાળકો પદાર્થના ઉપયોગના વિકારથી પ્રભાવિત…

નવેમ્બર 2026માં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા અનુસાર, 2018માં હાથ ધરવામાં આવેલા દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં આશરે 12 મિલિયન બાળકો પદાર્થના ઉપયોગના વિકારથી પ્રભાવિત હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય અનુસાર, દિલ્હીના AIIMS ખાતેના રાષ્ટ્રીય ડ્રગ ડિપેન્ડન્સ ટ્રીટમેન્ટ સેન્ટર (NDDTC)એ 2018માં ભારતમાં ડ્રગના ઉપયોગ પર પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. આ અહેવાલ ફેબ્રુઆરી 2019માં બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો.

2025માં ધ નેશનલ મેડિકલ જર્નલ ઓફ ઈન્ડિયામાં પ્રકાશિત થયેલા અન્ય એક અહેવાલમાં 10 શહેરોના 5,920 શાળાના વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ કરતા અભ્યાસનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ધોરણ 8, 9 અને 11-12 ના વિદ્યાર્થીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, 15.1 ટકા વિદ્યાર્થીઓએ કોઈક સમયે પદાર્થનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે 7.2 ટકા લોકોએ સર્વેક્ષણના 30 દિવસ પહેલા તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તમાકુ, દારૂૂ, ગાંજા અને અન્ય દવાઓનો ઉપયોગ કરતા બાળકોનો ડેટા પણ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 186 જિલ્લાઓમાં લગભગ 2,00,000 પરિવારોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. તેમાં 10 થી 75 વર્ષની વયના 4,73,000થી વધુ વ્યક્તિઓ પાસેથી માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી. દરમિયાન, શાળાએ જતા કિશોરોના એક અલગ રાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, આશરે 40 ટકા બાળકોમાં પરિવારના કોઈ સભ્ય તમાકુ અથવા દારૂૂનો ઉપયોગ કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે, બાળકોની આસપાસની પરિસ્થિતિ પણ ડ્રગના સંપર્ક માટે જોખમી પરિબળ બની શકે છે. ડ્રગ શરૂૂ કરવાની સરેરાશ ઉંમર 12.9 વર્ષ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

આ અભ્યાસ એઈમ્સ ખાતે નેશનલ ડ્રગ ડિપેન્ડન્સ ટ્રીટમેન્ટ સેન્ટર (ગઉઉઝઈ) સહિત અનેક સંસ્થાઓના સંશોધકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં દેશભરના 10 શહેરોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો: બેંગલુરુ, ચંદીગઢ, દિલ્હી, ડિબ્રુગઢ, હૈદરાબાદ, ઇમ્ફાલ, જમ્મુ, લખનૌ, મુંબઈ અને રાંચી. સર્વેમાં કુલ 5,920 શાળાના વિદ્યાર્થીઓએ ભાગ લીધો હતો, જેમની સરેરાશ ઉંમર 14.7 વર્ષની હતી અને તેમાંથી 52.4% છોકરાઓ હતા. આ અભ્યાસમાં સરકારી, ખાનગી અને ગ્રામીણ શાળાઓના વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થતો હતો. મે 2018 અને જૂન 2019 વચ્ચે ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો.

 

તમાકુ અને દારૂનો સૌથી વધુ ઉપયોગ

અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે બાળકોમાં તમાકુ અને દારૂૂ સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા પદાર્થો હતા. સર્વેક્ષણ પહેલાના 12 મહિનામાં, 4% વિદ્યાર્થીઓએ તમાકુનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને 3.8% વિદ્યાર્થીઓએ દારૂૂનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ઓપિયોઇડ્સમાં કેટલાક પેઇનકિલર્સનો સમાવેશ થાય છે જેનો ઉપયોગ ડોક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના લેવામાં આવે અથવા દુરુપયોગ કરવામાં આવે તો નશાના સ્વરૂૂપ તરીકે થઈ શકે છે. ઇન્હેલન્ટ્સમાં ચોક્કસ ગુંદર, દ્રાવક અને અન્ય રસાયણોને સુંઘવા જેવી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. સર્વેક્ષણ પહેલાના 30 દિવસમાં, 3.3 ટકા વિદ્યાર્થીઓએ તમાકુનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને 2 ટકા વિદ્યાર્થીઓએ દારૂનો ઉપયોગ કર્યો હતો.