સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાના પુસ્તકમાં ન્યાયતંત્ર ઉપર આકરા ઘા
દેશના બીજા સૌથી લાંબા સમયથી સોલિસિટર જનરલ (SG) તરીકે સેવા આપનારા તુષાર મહેતાએ તેમના નવા પુસ્તકમાં અદાલતોના એક એવા પાસાને નિશાન બનાવ્યું છે જેના પર ઘણીવાર મૌન જોવા મળે છે. મહેતા દલીલ કરે છે કે ન્યાયાધીશો પ્રત્યે વકીલો દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા અતિશય આદરથી કેટલાકમાં દેવત્વની ખોટી ભાવના પેદા થઈ છે. તેમના મતે, આ જ ભાવનાને કારણે કોર્ટરૂૂમમાં કેટલાક ન્યાયાધીશો “ગુંડાઓ” અથવા “પ્રભુ” બની ગયા છે.
તેમના પુસ્તક ધ બેન્ચ, ધ બાર એન્ડ ધ બિઝારમાં, તુષાર મહેતાએ વિદેશી અદાલતોના ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કરીને ભારતીય ન્યાયતંત્રનો અરીસો બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેઓ લખે છે કે ન્યાયિક ગુંડાગીરી વિવિધ સ્વરૂૂપોમાં પ્રગટ થાય છે. તેમના મતે, કેટલાક ન્યાયાધીશો વકીલોને તેમની દલીલો દરમિયાન સતત વિક્ષેપિત કરે છે. ઘણા ન્યાયાધીશો કડકતાની રેખા ઓળંગે છે અને વકીલોને અપમાનિત કરવાનો આશરો લે છે. કોર્ટરૂૂમમાં સત્તાનું સંતુલન સંપૂર્ણપણે ન્યાયાધીશ પાસે રહે છે, જેના કારણે વકીલો પાસે પોતાનો અસંમતિ નોંધાવવા માટે મર્યાદિત વિકલ્પો રહે છે.
તેમણે કોર્ટમાં વપરાતી ઔપચારિક ભાષા પર પણ કટાક્ષ કર્યો છે. તેઓ નિર્દેશ કરે છે કે કેવી રીતે એક વકીલ, જ્યારે સ્પષ્ટ કાનૂની વિસંગતતાનો સામનો કરે છે, ત્યારે પણ ન્યાયાધીશને “મિલોર્ડ” કહેવા માટે મજબૂર થાય છે. એક વકીલ સીધા જ ન્યાયાધીશનો વિરોધ કરી શકતો નથી; તેના બદલે, તેણે વૈકલ્પિક દરખાસ્ત રજૂ કરવા માટે “હિઝ લોર્ડશીપ” ની કૃપાળુ પરવાનગી લેવી જોઈએ. ન્યાયાધીશના કેસમાં જનતા લાચાર બને છે મહેતા અવલોકન કરે છે કે જનતા એક ઘમંડી રાજકારણીને પદ પરથી હટાવી શકે છે, પરંતુ એક ઘમંડી ન્યાયાધીશ સામે તેઓ લાચાર બની જાય છે.
સ્વર્ગસ્થ અરુણ જેટલીના પ્રખ્યાત વાક્ય – “અનચૂંટાયેલાઓનો જુલમ” – ને પ્રતિબિંબિત કરતા તેઓ લખે છે કે ન્યાયાધીશો જનતા પ્રત્યે સીધા જવાબદાર નથી, તેથી તેમના તરફથી આદર્શ આચરણમાંથી કોઈપણ વિચલન સમગ્ર સંસ્થામાં રહેલા વિશ્વાસને ઘટાડી શકે છે.
તેમની આકરી ટીકા છતાં, મહેતાએ ન્યાયાધીશો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ પણ વ્યક્ત કરી છે. તેઓ સ્વીકારે છે કે ન્યાયાધીશો અત્યંત કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરે છે. તેઓ નોંધે છે કે ન્યાયાધીશો પર મુકદ્દમાનું દબાણ ખૂબ જ વધારે છે – તેમના ઉપલબ્ધ સંસાધનો અને માળખાગત સુવિધાઓની ક્ષમતા કરતાં ઘણું વધારે છે. ખાસ કરીને, ટ્રાયલ કોર્ટના ન્યાયાધીશોના પગાર જીવનનિર્વાહના ખર્ચની તુલનામાં અપ્રમાણસર રીતે ઓછા છે.
કોર્ટરૂૂમના અસ્તવ્યસ્ત વાતાવરણ વચ્ચે સંયમ જાળવવો, ગુસ્સે ભરાયેલા વકીલો સાથે વ્યવહાર કરવો અને વ્યર્થ મુકદ્દમામાં નેવિગેટ કરવું એક ભયંકર પડકાર છે. જો કે, મહેતા સ્પષ્ટતા કરે છે કે આ મુશ્કેલીઓ કોર્ટરૂૂમમાં અવિચારી વર્તન માટે વાજબી ઠેરવી શકતી નથી. તેમના પુસ્તકમાં, સોલિસિટર જનરલે વકીલો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતી મૂંઝવણને કરુણતાથી વ્યક્ત કરી છે. જો કોઈ ન્યાયાધીશ અવિચારી વર્તન કરે છે, તો વકીલ પાસે ખૂબ ઓછા વિકલ્પો બાકી રહે છે.
