વરસાદની ખાધ અને વિલંબ છતાં વાવેતર વિસ્તારને અસર નહીં પણ પાક ઉપજને અસરની સંભાવના
આ વર્ષે અસમાન ચોમાસાની પેટર્ને કૃષિ ક્ષેત્ર અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર માટે નોંધપાત્ર ચિંતાઓ ઉભી કરી છે. અહેવાલ સૂચવે છે કે ભારત એક દાયકામાં તેના સૌથી અસમાન અને વિકૃત ચોમાસાનો સામનો કરી રહ્યું છે. ચોમાસાના વરસાદમાં 14 ટકાની ખાધ હોવા છતાં ખેડૂતો વાવણીના વાવેતર વિસ્તારમાં ઘટાડો અટકાવવામાં સફળ રહ્યા હોવા છતાં, પાકના ઉત્પાદન અને આગામી રવિ (શિયાળા) પાકના વાવેતર પર હવે વાસ્તવિક ખતરો મંડરાઈ રહ્યો છે.
CRISIL ના વરસાદ વિકૃતિ સૂચકાંક (RDI) અનુસાર, આ વર્ષે સૂચકાંક 14.4 પર પહોંચી ગયો છે, જે છેલ્લા દાયકામાં સૌથી અસમાન ચોમાસાના વર્તન તરફ નિર્દેશ કરે છે. 7 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં, દેશમાં લાંબા ગાળાના સરેરાશની તુલનામાં 14 ટકા વરસાદની ખાધ નોંધાઈ હતી. વધુમાં, સમગ્ર સપ્ટેમ્બરમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાનો અંદાજ છે. દેશના મુખ્ય કૃષિ પ્રદેશોમાં વરસાદની અસમાનતા ગંભીર રહી છે. દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં સામાન્ય કરતાં 27 ટકા ઓછો વરસાદ પડ્યો છે, જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં 24 ટકા ખાધ જોવા મળી છે. અહેવાલ મુજબ, વરસાદની નોંધપાત્ર ખાધ અને વિલંબ હોવા છતાં, ખેડૂતોએ સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ, તૂટક તૂટક વરસાદ અને રાજ્ય સરકારોની સલાહના આધારે તેમની વાવણી યોજનાઓમાં ફેરફાર કર્યો છે. 4 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં, કુલ વાવણીનું સ્તર સામાન્ય વાવેતર વિસ્તારના 98 ટકા અને પાછલા વર્ષના સ્તરના 96 ટકા સુધી પહોંચી ગયું હતું. ચોખા, તુવેર (અરહર), મકાઈ, મગફળી અને શેરડીનું વાવેતર સામાન્ય સ્તર કરતાં વધી ગયું છે, જ્યારે કપાસ, બાજરી, જુવાર, મગ, અડદ અને સોયાબીનનું વાવેતર નબળું રહ્યું છે.
જૂનમાં, મગફળીનું વાવેતર પાછલા વર્ષના આંકડા કરતાં 42 ટકા પાછળ હતું. જોકે, જુલાઈ અને ઓગસ્ટ દરમિયાન ગુજરાતમાં સારા વરસાદને કારણે વાવેતર વિસ્તાર વધ્યો, જેના કારણે તે પાછલા વર્ષના આંકડા કરતાં વધુ થઈ ગયો.
અહેવાલ મુજબ, ગ્રામીણ ભારતમાં પરિસ્થિતિ હવે પાછલા વર્ષોની તુલનામાં વધુ મજબૂત છે. ગ્રામીણ પરિવારો હવે ફક્ત પાકમાંથી થતી આવક પર નિર્ભર નથી. પશુધન, માછીમારી અને વનીકરણ હવે કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોના કુલ ઉત્પાદનમાં 40 ટકાથી વધુ ફાળો આપે છે. 2015-16માં વાવેતર વિસ્તારનો સિંચાઈ કવરેજ 48.8 ટકાથી વધીને 2024-25માં આશરે 60 ટકા થયો છે.
છેલ્લા ચાર વર્ષમાં અનુકૂળ ચોમાસા, સારા પાકનું ઉત્પાદન, ઓછી ફુગાવા અને સરકારી સહાય યોજનાઓને કારણે ગ્રામીણ પરિવારોની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે. પીએમ-કિસાન હેઠળ આપવામાં આવતી 6,000 રૂૂપિયા, 17 રાજ્યોમાં રોકડ ટ્રાન્સફર યોજનાઓ અને ખાદ્ય અનાજ સહાય નાણાકીય તણાવ ઓછો કરવામાં મદદ કરશે.
દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું માત્ર ખરીફ પાક નક્કી કરતું નથી પણ જમીનની ભેજ, ભૂગર્ભજળનું સ્તર અને જળાશયોને પણ ભરે છે – આ બધા રવિ પાક (જેમ કે ઘઉં અને સરસવ) વાવણી માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ અંગેના પ્રારંભિક ડેટા હવે વધુ ચિંતાઓ ઉભી કરી રહ્યા છે.
ગુજરાતનો દાખલો
CRISIL નોંધે છે કે નબળા વરસાદને કારણે ઉદ્ભવતા કૃષિ સંકટનો પ્રથમ તબક્કો – એટલે કે, ઓછી વાવણી – ટળી ગયો છે, પરંતુ હવે પ્રાથમિક જોખમ પાક ઉપજ સાથે છે. મર્યાદિત સિંચાઈ સુવિધાઓ ધરાવતા પાક વરસાદના અભાવે સૌથી વધુ સંવેદનશીલ છે. CRISIL ના ડેફિશિયન્ટ રેઈનફોલ ઈમ્પેક્ટ પેરામીટર (DRIP) એ કપાસ, બાજરી, મકાઈ, તુવેર, મગફળી અને સોયાબીન પાક માટે નોંધપાત્ર જોખમો દર્શાવે છે. આ વાત ગુજરાતના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવી શકાય છે. જ્યારે ત્યાં મગફળીનું વાવેતર મજબૂત રહ્યું છે, 2024-25 ના ડેટા દર્શાવે છે કે કુલ કૃષિ વિસ્તારના માત્ર 49.3 ટકા જ સિંચાઈ હેઠળ છે. ઓગસ્ટના અંત અને સપ્ટેમ્બર દરમિયાન વરસાદમાં ઘટાડો પાકના ઉપજ પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. CRISIL ના મતે, ખરીફ પાકમાંથી ખેડૂતોની આવક પર મધ્યમ અસર પડશે; જોકે, ગ્રામીણ માંગને મોટો, તાત્કાલિક આંચકો લાગવાની શક્યતા ઓછી છે.