માનવ શરીર એક જટિલ મશીન જેવું છે, જેના સુચારુ સંચાલન માટે પાણી સૌથી મહત્વનું ઘટક છે. આપણા શરીરનો લગભગ 65% થી 70% ભાગ પાણીનો બનેલો છે. જ્યારે શરીરની જરૂૂરિયાત મુજબ પાણી મળતું નથી અથવા શરીરમાં રહેલું પ્રવાહી ઝડપથી ઓછું થવા લાગે છે, ત્યારે તેને ’નિર્જલીકરણ’ અથવા ’ડીહાઇડ્રેશન’ કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ નાની સમસ્યાથી લઈને જીવલેણ જોખમ સુધી પહોંચી શકે છે.
1. ડીહાઈડ્રેશનના વિવિધ પ્રકારો
નિર્જલીકરણ હંમેશા એકસરખું હોતું નથી. તબીબી વિજ્ઞાન મુજબ તેને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય:
હાઈપોટોનિક (Hypotonic): જેમાં શરીરમાંથી ક્ષાર (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ) વધુ પ્રમાણમાં ગુમાવાય છે.
હાઈપરટોનિક(Hypertonic):જેમાં ક્ષાર કરતા પાણીનું પ્રમાણ વધુ ઘટી જાય છે.
આઈસોટોનિક (Isotonic): જેમાં પાણી અને ક્ષાર બંને સમાન પ્રમાણમાં ગુમાવાય છે.
2. ડીહાઈડ્રેશનના કારણો: ઊંડાણપૂર્વક તપાસ
માત્ર તરસ લાગવી એ જ ડીહાઇડ્રેશન નથી, તેના પાછળ ઘણા જૈવિક અને પર્યાવરણીય કારણો જવાબદાર છે:
તીવ્ર ઝાડા અને ઉલટી: આ વિશ્વભરમાં ડીહાઇડ્રેશનનું સૌથી મોટું કારણ છે. કોલેરા અથવા ફૂડ પોઈઝનિંગ જેવી બીમારીમાં શરીર સેક્ધડોમાં પાણી ગુમાવે છે.
વધુ પડતો પરસેવો અને ગરમી: ગરમ આબોહવામાં રહેતા લોકો અથવા એથ્લેટ્સ જ્યારે વધુ પડતી મહેનત કરે છે, ત્યારે શરીર તાપમાન જાળવવા પરસેવો પાડે છે, જે પાણી ઘટાડે છે.
ડાયાબિટીસ: લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધવાથી કિડની તેને બહાર કાઢવા માટે વધુ પેશાબ બનાવે છે, જેનાથી શરીર સુકાવા લાગે છે.
દારૂૂ અને કેફીનનું સેવન: કોફી અને આલ્કોહોલ ’ડાય્યુરેટિક’ છે, એટલે કે તે શરીરમાંથી પ્રવાહી કાઢવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે.
ઉંમર: નાના બાળકોનું વજન ઓછું હોવાથી થોડું પણ પ્રવાહી ગુમાવવું તેમના માટે જોખમી છે, જ્યારે વૃદ્ધોમાં તરસ લાગવાની ક્ષમતા કુદરતી રીતે ઘટી જાય છે.
3. શરીરના અંગો પર ડીહાઇડ્રેશનની અસર
જ્યારે તમે પૂરતું પાણી નથી પીતા, ત્યારે તમારા અંગો નીચે મુજબ પ્રતિક્રિયા આપે છે:
મગજ: મગજના કોષો સંકોચાય છે, જેનાથી માથાનો દુખાવો, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અને ચીડિયાપણું આવે છે.
હૃદય: લોહીનું પ્રમાણ ઘટતા લોહી ઘટ્ટ બને છે. હૃદયને તેને પંપ કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે, જેનાથી ધબકારા વધી જાય છે.
કિડની: કિડની ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢવામાં અસમર્થ બને છે, જેનાથી પેશાબ ઘાટો બને છે અને લાંબા ગાળે કિડની ફેઈલ થઈ શકે છે.
પાચન: પાણીના અભાવે કબજિયાતની સમસ્યા કાયમી બની જાય છે.
4. લક્ષણોની શ્રેણી:
ક્યારે સાવધ થવું?
પ્રારંભિક લક્ષણો (ખશહમ): જીભ અને મોં સુકાવા.
પેશાબનો રંગ આછા પીળાને બદલે ઘેરો પીળો કે કેસરી થવો.
ત્વચામાં સ્થિતિસ્થાપકતાનો અભાવ (ચામડી ખેંચતા જલ્દી પાછી ન જાય).
ગંભીર લક્ષણો (Severe): આંખો ઊંડી ઉતરી જવી અને આંસુ ન આવવા. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને ખૂબ ઓછું બ્લડ પ્રેશર.
ભ્રમ થવો અથવા બેભાન થઈ જવું.
નાના બાળકોમાં માથાનો ઉપરનો ભાગ (તાળવું) ખાડો પડી જવો.
5. બચાવ અને સારવારના અસરકારક ઉપાયો
1. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર: માત્ર પાણી જ નહીં, પણ પ્રવાહીયુક્ત ખોરાક લેવો જોઈએ. દરરોજ સવારે ઉઠીને 2 ગ્લાસ નવશેકું પાણી પીવાની આદત પાડો.
2. કુદરતી પીણાંનો આગ્રહ: બજારમાં મળતા ઠંડા પીણાં (Soft Drinks) માં ખાંડ વધુ હોય છે જે ઉલટું ડીહાઇડ્રેશન વધારે છે. તેના બદલે: નાળિયેર પાણી: જે કુદરતી પોટેશિયમથી ભરપૂર છે. વરિયાળીનું પાણી: જે પેટને ઠંડક આપે છે. છાશ: જે પાચન સુધારે છે અને પ્રોબાયોટિક્સ પૂરા પાડે છે.
3. ORSનો ઉપયોગ: જો કોઈને ઝાડા-ઉલટી થયા હોય, તો તરત જ ઘછજ (ઘફિહ છયવુમફિશિંજ્ઞક્ષ જફહિ)ં આપવું જોઈએ. ઘરે પણ એક લિટર પાણીમાં 6 ચમચી ખાંડ અને અડધી ચમચી મીઠું નાખીને આ દ્રાવણ બનાવી શકાય છે.
4. કામકાજ દરમિયાન સાવધાની: જો તમે ખેતરમાં કે બહાર તડકામાં કામ કરો છો, તો દર 20 મિનિટે થોડું પાણી પીતા રહો. તડકાથી બચવા માથા પર સફેદ સુતરાઉ કપડું બાંધો.
5. ’વોટર ટાઈમ-ટેબલ’ કેવી રીતે બનાવશો? તમારા શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખવા માટે આ નાનકડો ચાર્ટ અનુસરો: સવારે ઉઠતા: 1-2 ગ્લાસ પાણી. નાસ્તા પહેલા: 1 ગ્લાસ. કામ દરમિયાન: દર કલાકે થોડું પાણી. જમતા પહેલા: અડધો કલાક પહેલા (જમતી વખતે વધુ પાણી ન પીવું). વ્યાયામ પછી: ગુમાવેલા પરસેવાની ભરપાઈ કરવા પૂરતું પાણી.
ડિહાઈડરેશન એ કોઈ સામાન્ય થાક નથી, પરંતુ શરીરની અંદર સર્જાતી કટોકટી છે. આધુનિક સમયમાં આપણે ચા-કોફી પાછળ એટલા પાગલ થયા છીએ કે પાણી પીવાનું ભૂલી ગયા છીએ. યાદ રાખો, મશીનમાં જેમ તેલની જરૂૂર છે તેમ માનવ શરીરમાં પાણીની જરૂૂર છે. તમારી પેશાબના રંગ પર નજર રાખો; જો તે પાણી જેવો સફેદ છે, તો તમે સુરક્ષિત છો.
“શરીર એ મંદિર છે, અને પાણી તેની શક્તિ છે. તેને સૂકાવા ન દો.”
નોંધ: જો કોઈ વ્યક્તિ બેભાન હોય, તો તેને મોં વાટે પાણી ન આપવું, પણ તરત જ હોસ્પિટલ લઈ જવું