ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય બાદ ગુજરાતનાં જંગલોમાં વાઘની સ્થાયી હાજરી નોંધાઈ છે. નેશનલ ટાઈગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA)એ ગુજરાતને ફરીથી ‘વાઘની હાજરી ધરાવતું રાજ્ય’ જાહેર કર્યું છે. દાહોદ જિલ્લાના રતનમહલ વન્યજીવન અભયારણ્યમાં વાઘની કાયમી હાજરીને પગલે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આ સાથે જ ગુજરાત સમગ્ર ભારતમાં એકમાત્ર એવું રાજ્ય બન્યું છે જ્યાં કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં વન્યજીવ સૃષ્ટિની ત્રણેય મુખ્ય પ્રજાતિઓ સિંહ, વાઘ અને દીપડો એકસાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
NTCAના અધિકારીઓ માને છે કે એક જ વિસ્તારમાં લાંબા સમય સુધી વાઘનું ટકીને રહેવું એ ગુજરાતના જંગલો વાઘ માટે અનુકૂળ હોવાનો પુરાવો છે. આ સફળતા રાજ્યના વન સંરક્ષણ પ્રયાસો માટે પણ મહત્વની માનવામાં આવી રહી છે.
વન અને પર્યાવરણ વિભાગના મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે આ અંગે હજી સુધી નેશનલ ટાઈગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA) તરફથી ગુજરાત સરકારના વન વિભાગને કોઈ સત્તાવાર પત્ર મળ્યો નથી, પરંતુ નેશનલ ટાઈગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA)એ ગુજરાતમાં અભ્યાસ બાદ તૈયાર કરવામાં આવેલ પ્રાથમિક રિપોર્ટ સામે આવ્યો છે, જેમાં રતનમહાલ વન્યજીવ અભ્યારણમાં વાઘની હાજરીની પુષ્ટિ કરી છે અને દેશમાં વાઘની વસ્તી ગણતરીમાં ગુજરાતનો સમાવેશ કર્યો છે, જે પ્રત્યેક ગુજરાતી માટે ગર્વની વાત છે.
વન વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, રતનમહલ અભયારણ્યમાં વાઘ લગભગ ચાર વર્ષનો હોવાનો અંદાજ છે. આ વાઘ ફેબ્રુઆરીના મધ્યથી રતનમહલ-મધ્યપ્રદેશ સરહદી વિસ્તારમાં સક્રિય છે અને છેલ્લા 10 મહિનાથી તે જ વિસ્તારમાં રહે છે. સતત કેમેરા ટ્રેપ અને CCTV ફૂટેજ મળ્યા બાદ, તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે વાઘ ફક્ત મુલાકાત જ લેતો નથી, પરંતુ તે વિસ્તારને તેનું ઘર બનાવી ચૂક્યો છે.
NTCAએ રતનમહલ અભયારણ્યમાં જરૂરી વાઘ સંરક્ષણ પગલાં અમલમાં મૂકવાનો નિર્દેશ આપતો એક સત્તાવાર પત્ર જારી કર્યો છે. આ પછી, ગુજરાત વન વિભાગ વાઘની પ્રવૃત્તિઓ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યું છે અને તેની લાંબા ગાળાની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા માટે સુધારાત્મક પગલાં લઈ રહ્યું છે. આ મજબૂત પુરાવાના આધારે, NTCA એ ગુજરાતને ઓલ ઈન્ડિયા ટાઈગર એસ્ટિમેશન (AITE) માં ફરીથી સામેલ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
વિશ્વના સૌથી મોટા વન્યજીવન સર્વેક્ષણ ગણાતા ઓલ ઈન્ડિયા ટાઈગર એસ્ટિમેશન 2026, ગયા અઠવાડિયે ઈન્દોરમાં શરૂ થયું. આ ઝુંબેશના ભાગ રૂપે, ગુજરાત-મધ્યપ્રદેશ સરહદી વિસ્તારમાં હવે સત્તાવાર કેમેરા-ટ્રેપ વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવામાં આવશે. AITE ના એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતમાં વાઘને હજુ સુધી ટેગ કરવામાં આવ્યો નથી. વસ્તી ગણતરી દરમિયાન, તેને ટેગ કરવામાં આવશે, અને ગુજરાત વન વિભાગના અધિકારીઓને દેશભરમાં વાઘની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા માટે ‘સ્ટ્રાઈપ સોફ્ટવેર સિસ્ટમ’ પર તાલીમ આપવામાં આવશે.
ગુજરાતમાં છેલ્લી વાઘ ગણતરી 1989 માં હાથ ધરવામાં આવી હતી. તે સમયે, ફક્ત પગમાર્ક્સ મળી આવ્યા હતા, પરંતુ કોઈ વાઘ જોવા મળ્યો ન હતો. આ પછી, ગુજરાતને 1992 ની વસ્તી ગણતરીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યું હતું, અને રાજ્યને વાઘના નકશામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યું હતું. પાછલા વર્ષોમાં, 2019 માં ફક્ત એક જ વાઘ જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ તે ફક્ત 15 દિવસ માટે બચી ગયો હતો. તેનાથી વિપરીત, ગુજરાતમાં વાઘની હાલની લાંબી અને સ્થિર હાજરીએ તેના પુનરાગમન માટે મજબૂત આધાર પૂરો પાડ્યો છે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ વાઘ મધ્યપ્રદેશના અલીરાજપુર વિસ્તારમાં પણ વારંવાર આવે છે. તેથી, આ વિસ્તારમાં માદા વાઘ હાજર છે કે કેમ તે નક્કી કરવા માટે ત્યાં પણ એક સર્વે કરવામાં આવશે. NTCAએ પણ પુષ્ટિ આપી છે કે ગુજરાત સરકારે રતનમહાલને વાઘ અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં મદદ માંગી છે. જો કે, માદા વાઘનું સ્થાનાંતરણ કરતા પહેલા આ વિસ્તારમાં શિકારના આધારનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.