કચ્છના કોટેશ્ર્વરથી લુણી અને જવાઇ નદી સુધી નહેરની 615 કિ.મી.ની યોજનાથી પાણીની પણ ગંભીર કટોકટી સર્જાવાનો ખતરો
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગની યોજના અંગે ઇનલેન્ડ વોટરવેઝ ઓથોરિટીને સોંપાયો લાલબતી ધરતો રિપોર્ટ
કચ્છના રણથી લુણી અને જવાઈ નદીઓ સુધીના પ્રસ્તાવિત 615.44 કિમી લાંબા રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ-48 (NW-48) અને તેના હેઠળ બાંધવામાં આવનાર આંતરિક બંદર પ્રોજેક્ટને કારણે પર્યાવરણીય કટોકટી વધુ ઘેરી બનવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે.
તોજો વિકાસ ઇન્ટરનેશનલ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ દ્વારા ઇનલેન્ડ વોટરવેઝ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયાને સુપરત કરાયેલ અંતિમ હાઇડ્રોગ્રાફિક સર્વે રિપોર્ટ સૂચવે છે કે આ પ્રોજેક્ટ પર ગંભીર પર્યાવરણીય અસરો પડશે.
આ જળમાર્ગ ગુજરાતમાં કોટેશ્વર સમુદ્ર મુખથી શરૂૂ થાય છે, પછી કચ્છના રણ, લુણી નદીના 491.903 કિમી અને જવાઈ નદીના 123.542 કિમીમાંથી પસાર થાય છે, જે જાલોરમાં શંકરા પુલ સુધી પહોંચે છે. બાલોત્રા, સિંધરી, સમદારી, સિવાના, જસવંતપુરા, સાંચોર, બગોડા, ભીનમાલ અને જાલોર આ પ્રોજેક્ટથી સીધી અસર પામેલા વિસ્તારો છે.
લુણી નદી પહેલાથી જ કાપડના કચરા અને રાસાયણિક પ્રદૂષણથી ભારે પ્રભાવિત છે. બાલોત્રા પછી, તેનો પ્રવાહ ખારો થઈ જશે. પરિણામે, ઇનલેન્ડ પોર્ટ પ્રોજેક્ટને કારણે વધતી ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ કચરાના ભારણમાં વધુ વધારો કરશે. આનાથી ભૂગર્ભજળમાં ખારાશનું પ્રવાહ ઝડપી બનશે, જેના કારણે બાલોત્રા-જાલોર પટ્ટામાં પીવાના પાણીની ગંભીર કટોકટી સર્જાઈ શકે છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે જળમાર્ગ પ્રોજેક્ટ આકર્ષક અને ખતરનાક બંને સાબિત થઈ શકે છે. જ્યારે રાજસ્થાનમાં NW-48 પટ્ટો ફક્ત 11,202 કિમી છે, તેની પ્રતિકૂળ અસરો સમગ્ર લુણી-જવાઈ બેસિન પર અસર કરશે. જો દરિયાઈ પાણી નહેરો દ્વારા રણ વિસ્તારોમાં પહોંચે છે, તો ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં વધારો થવા છતાં, પાણીનું સ્તર પીવા અને ખેતી માટે અયોગ્ય બની જશે. જમીનના અધોગતિનું જોખમ વધશે. ખારા વાતાવરણમાં રણની વનસ્પતિ ટકી શકશે નહીં.
કચ્છનું રણ, નીર-કાલા ડુંગર, ગંધવ, ગોલિયા, સિવાના, સમદારી, ભીનમાલ અને જાલોર વિસ્તારો આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વના ઇકો-હેબિટેટ છે. આ પટ્ટામાં ગ્રેટર ફ્લેમિંગોના વિશ્વ-પ્રસિદ્ધ માળાના વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે. અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે ભારે મશીનરી, વેરહાઉસ, જમીન સંપાદન અને ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરો આ કુદરતી રહેઠાણોને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડશે.
ઇકોસિસ્ટમ્સને અસર થશે
રણમાં પ્રવેશતા ખારા દરિયાઈ પાણી મીઠા પાણીના સ્ત્રોતોને દૂષિત કરી શકે છે. માટીની ખારાશ વધશે, જમીન ઉજ્જડ બનશે, કુદરતી વનસ્પતિનો નાશ થશે અને ખાદ્ય શૃંખલાને અસર થશે. રણ ઇકો સિસ્ટમના બગાડથી સ્થાનિક પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વ માટે જોખમ ઊભું થશે.